Άρθρο που δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα της αναρχικής εφημερίδας Freedom. Ο Carlos Taibo είναι ακτιβιστής, ακαδημαϊκός, συγγραφέας και αρθρογράφος.
Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας
Ανάμεσα στον Bakunin και στον Marx υπάρχουν περισσότερα κοινά στοιχεία από όσα φαίνονται. Δεν ήταν σύμπτωση πως και οι δύο βρήκαν καταφύγιο στη Διεθνή και πως, παρά τις διαφωνίες τους, μοιράστηκαν το χώρο μέσα στην οργάνωση. Πέρα από αυτό, είναι προφανές πως τόσο ο Bakunin όσο και ο Marx επιθυμούσαν να προστατεύσουν τη Διεθνή από εξωτερικές επιθέσεις. Ο απεριόριστος, ίσως υπερβολικός, θαυμασμός που ένιωθε πάντοτε ο Bakunin για το θεωρητικό έργο του Marx είναι αδιαμφισβήτητος. Η επιθυμία να ξεπεράσουν μια τάξη πραγμάτων, αυτή του κεφαλαίου, ήταν εμφανής στους προβληματισμούς και τις πράξεις αυτών των δύο επαναστατών.
Παρά τα όσα μόλις ανέφερα, δύο ξεχωριστά εγχειρήματα συγκρούστηκαν μέσα στη Διεθνή. Ενώ οι θέσεις του Bakunin και του Marx ήταν έντιμες, δεν μπορεί να ειπωθεί το ίδιο για τις μεθόδους τους, και ιδιαίτερα για εκείνη του Marx. Για τον τελευταίο, ο Grawitz έχει επισημάνει πως, «αιχμάλωτος των αφηρημένων σχεδίων και στόχων του, θα εκτιμήσει τις θέσεις του Bakunin μόνο ως την εμφάνιση ενός αντιπάλου, ενός εχθρού του δόγματός του, χωρίς να κατανοήσει τον πλούτο και τις λεπτομέρειες μιας σκέψης αντίθετης προς τη δική του». Ήταν εν τέλει εξαιρετικά δύσκολο να συμφιλιωθούν δύο πολύ διαφορετικές οπτικές σχετικά με θέματα όπως αυτά που αφορούσαν τη λειτουργία της Διεθνούς, τις συνέπειες του συγκεντρωτισμού, τον ορίζοντα της αυτοδιαχείρισης, τη φύση του θεσμού του Κράτους, τη συμμετοχή στα κοινοβούλια ή το ρόλο των διανοουμένων και των επιστημόνων. Και για να γίνουν τα πράγματα ακόμη πιο περίπλοκα, δεν λείπουν τα κείμενα του Bakunin που, αν και κάπως αντιφατικά, υπερασπίζονται την ανάγκη για ηγετικές πρωτοπορίες.
Αν και η ανωτερότητα του θεωρητικού έργου του Marx σε σύγκριση με το έργο του Bakunin είναι αναμφισβήτητη, πρέπει να τονιστεί η αδυναμία και η ανεπάρκεια πολλών προβλέψεών του για το μέλλον. Εξάλλου, ο Marx ήταν ένας στοχαστής του 19ου αιώνα, πλήρωσε το τίμημα της σκέψης του Διαφωτισμού και, σιώπησε τουλάχιστον για δυο ζητήματα – παραμερίζω προς το παρόν τις συνέπειες των συγκεντρωτικών πολιτικών του, τις ιακωβινικές σπασμωδικές κινήσεις των οποίων ηγήθηκε και την άκριτη στάση του απέναντι στην τεχνολογία – που μας φαίνονται ζωτικής σημασίας σήμερα. Η πρώτη από αυτές τις σιωπές αφορούσε το οικολογικό ζήτημα. Ο Marx φαινόταν να λειτουργεί με την ιδέα πως οι υλικοί πόροι ήταν ανεξάντλητοι και μόνο στα τελευταία χρόνια της ζωής του έδωσε κάποια προσοχή στην περιβαλλοντική καταστροφή που διαπράττονταν, για παράδειγμα, στη λεκάνη του Ρήνου. Η δεύτερη αφορούσε το γυναικείο ζήτημα. Στο έργο του Marx, οι γυναίκες αυτές υπάρχουν μόνο στη διάστασή τους ως εργάτριες υπό εκμετάλλευση, χωρίς κάποια αναφορά για τις αθλιότητες της πατριαρχικής κοινωνίας.
Αν και θα ήταν παράλογο να καταλήξουμε πως ο Bakunin στάθηκε επάξια στα δύο αυτά πεδία, επωφελήθηκε από μια ενδιαφέρουσα προνοητικότητα. Αυτό αφορά περισσότερο τις γυναίκες και την περιθωριοποίησή τους παρά την οικολογία, η οποία είναι ένας τομέας στον οποίο, ακόμη και έτσι, κέρδισε κάποιο πλεονέκτημα από την θέση του υπέρ της αποκέντρωσης και την απέχθεια του, έστω και σχετική, για τα μεγάλα βιομηχανικά συγκροτήματα. Θεωρώ δεδομένο ωστόσο πως σήμερα ο Marx θα έγραφε το Κεφάλαιο με πολύ διαφορετικούς όρους.
Ο Molnár στρέφεται προς την θέση του να αντιμετωπίζονται τα οργανωτικά προβλήματα της Διεθνούς σαν να ήταν προβλήματα του κράτους, και στο πλαίσιο αυτό έχει τονίσει πως, κατά την άποψη του Bakunin, «η ύπαρξη της Διεθνούς είναι δυνατή μόνο υπό την προϋπόθεση ότι το Γενικό της Συμβούλιο, όπως και οι εθνικές, περιφερειακές και τοπικές επιτροπές, δεν ασκεί καμία εξουσία και δεν αποτελεί κυβέρνηση». Ο Molnár καταλήγει στο συμπέρασμα πως ο Bakunin ήθελε η Διεθνής να είναι το πρότυπο μιας κοινωνίας χωρίς κανενός είδους εξουσία. Επιπλέον, κατά την άποψη του Bakunin, η Διεθνής έπρεπε να αποτελέσει το θεμέλιο της κοινωνίας του μέλλοντος. Για τον Ρώσο επαναστάτη, η ομοσπονδία των εργατικών ενώσεων και των κοινωνιών αντίστασης προετοίμαζε και προέβλεπε την κοινωνική διοίκηση του αύριο, και η Διεθνής, απαλλαγμένη από το αυταρχικό της περιεχόμενο, προεικόνιζε αυτό το κίνημα. Από αυτή την άποψη, η αυτοδιαχείριση και η ομοσπονδιακή προσέγγιση του Bakunin ήταν εμφανώς διαφορετική από εκείνη που υπερασπιζόταν ο Marx, ο οποίος ήταν σαφώς υπέρμαχος των συγκεντρωτικών και αυταρχικών δομών.
Αισθάνομαι κάποια συμπάθεια για μια ιδέα, αυτή του συνοριακού σοσιαλισμού, η οποία έχει κερδίσει έδαφος τα τελευταία χρόνια. Στόχος της είναι να απεικονίσει την κατάσταση των ανθρώπων που επιδιώκουν το διάλογο και την ανταλλαγή μεταξύ διαφορετικών παραδόσεων. Εμπνεόμενος από αυτή την ιδέα, έχω συχνά αναρωτηθεί τι θα συνέβαινε στη Διεθνή αν, αντί για μια αντιπαράθεση μεταξύ ενός υπεροπτικού διανοούμενου που αποστρέφεται την αυτοκριτική – του Marx – και ενός παρορμητικού επαναστάτη που συχνά δεν σκεφτόταν τις συνέπειες των πράξεων του – του Bakunin – είχαν συγκρουστεί δύο διαφορετικές προσωπικότητες. Σκέφτομαι, από τη μια πλευρά, τον Marx των μεταγενέστερων χρόνων του, αυτόν τον ελευθεριακό Marx που ενδιαφέρθηκε για την αγροτική κομμούνα στη Ρωσία, που απαρνήθηκε πολλά από τα δογματικά στοιχεία της θεωρίας του για την ανάπτυξη των κοινωνιών και που άνοιξε τον εαυτό του στη μελέτη των πιο διαφορετικών οριζόντων. Και σκέφτομαι, από την άλλη πλευρά, τον Kropotkin, ο οποίος νοιώθοντας έλξη για τις αυθόρμητες εκδηλώσεις αυτοδιαχείρισης και αλληλεγγύης στους πιο διαφορετικούς τόπους και χρόνους, αποφάσισε να γράψει το Αλληλοβοήθεια. Ίσως τότε το σενάριο να ήταν διαφορετικό και αυτή η αμοιβαία αναζωογόνηση να μας είχε δώσει ένα πολύτιμο δώρο: έναν οξυδερκή συνδυασμό της Marxιστικής πολιτικό-οικονομικής κριτικής, που θαύμαζε ο Bakunin, και της πρότασης της γενικευμένης αυτοδιαχείρισης.
πηγη:https://geniusloci2017.wordpress.com