Απόσπασμα από την ανθολογία Marxism, Freedom and the State (Freedom Press, 1950) διαθέσιμο στην ιστοσελίδα libcom.org.


Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας



Δημοσιεύθηκε την 17 Ιανουαρίου, 2026

Η δογματική σχολή των Σοσιαλιστών, ή σωστότερα των Γερμανών Αυταρχικών Κομμουνιστών, ιδρύθηκε λίγο πριν το 1848 και πρέπει να της αναγνωριστεί πως έχει προσφέρει εξαιρετικές υπηρεσίες στην υπόθεση του προλεταριάτου, όχι μόνο στη Γερμανία, αλλά και στην Ευρώπη. Σε αυτούς ανήκει κυρίως η μεγάλη ιδέα μιας Διεθνούς Ένωσης Εργατών και επίσης η πρωτοβουλία για την αρχική της υλοποίηση. Σήμερα, βρίσκονται στην ηγεσία του Σοσιαλδημοκρατικού Εργατικού Κόμματος της Γερμανίας, το οποίο έχει ως όργανο του την Volksstaat (Λαϊκό Κράτος).

Πρόκειται, λοιπόν, για μια απόλυτα αξιοσέβαστη σχολή,  κάτι που δεν την εμποδίζει από το να επιδεικνύει μερικές φορές μια πολύ κακή τάση και, πάνω απ’ όλα, να βασίζει τις θεωρίες της σε μια αρχή που είναι βαθιά αληθινή όταν την εξετάζει κανείς υπό το σωστό πρίσμα, δηλαδή με μια υποκειμενική ματιά, αλλά όταν αντιμετωπίζεται και διατυπώνεται με απόλυτο τρόπο ως το μοναδικό θεμέλιο και η πρωταρχική πηγή όλων των άλλων αρχών, όπως κάνει αυτή η σχολή, καταλήγει εντελώς ψεύτικη.

Αυτή η αρχή, η οποία αποτελεί εξάλλου την ουσιαστική βάση του επιστημονικού σοσιαλισμού, διατυπώθηκε και αναπτύχθηκε για πρώτη φορά επιστημονικά από τον Karl Marx, τον βασικό ηγέτη της γερμανικής κομμουνιστικής σχολής. Αποτελεί την κυρίαρχη σκέψη του περίφημου Κομμουνιστικού Μανιφέστου, το οποίο εκδόθηκε το 1848 από μια διεθνή επιτροπή Γάλλων, Άγγλων, Βέλγων και Γερμανών κομμουνιστών που συγκεντρώθηκε στο Λονδίνο με το σύνθημα: «Προλετάριοι όλων των χωρών, ενωθείτε». Αυτό το μανιφέστο, που συντάχθηκε, όπως όλοι γνωρίζουν, από τους κύριους Marx και Engels, αποτέλεσε τη βάση όλων των επόμενων επιστημονικών εργασιών της σχολής και του λαϊκού ακτιβισμού που ξεκίνησε στη συνέχεια στη Γερμανία ο Ferdinand Lassalle.

Αυτή η αρχή είναι το απόλυτο αντίθετο αυτού που αναγνωρίζουν οι ιδεαλιστές όλων των σχολών. Ενώ οι τελευταίοι βασίζουν όλα τα ιστορικά γεγονότα, συμπεριλαμβανομένης της ανάπτυξης των υλικών συμφερόντων και των διαφορετικών φάσεων της οικονομικής οργάνωσης της κοινωνίας, στην ανάπτυξη των Ιδεών, οι Γερμανοί κομμουνιστές, αντίθετα, δεν βλέπουν σε όλη την ανθρώπινη ιστορία, στις πιο ιδεαλιστικές εκδηλώσεις της συλλογικής αλλά και της ατομικής ζωής της ανθρωπότητας, σε όλες τις πνευματικές, ηθικές, θρησκευτικές, μεταφυσικές, επιστημονικές, καλλιτεχνικές, πολιτικές, νομικές και κοινωνικές εξελίξεις που έχουν εμφανιστεί στο παρελθόν και συνεχίζουν να εμφανίζονται στο παρόν, τίποτα παραπάνω από αντανακλάσεις ή αναπόφευκτες συνέπειες της εξέλιξης των οικονομικών γεγονότων. Ενώ οι ιδεαλιστές υποστηρίζουν πως οι ιδέες κυριαρχούν και παράγουν γεγονότα, οι κομμουνιστές, σύμφωνα με τον επιστημονικό υλισμό, λένε, αντίθετα, πως τα γεγονότα γεννούν ιδέες και ότι αυτές δεν είναι ποτέ τίποτα άλλο παρά η ιδανική έκφραση των γεγονότων που έχουν ήδη συμβεί και πως, μεταξύ όλων των γεγονότων, τα οικονομικά και υλικά γεγονότα, τα προεξέχοντα γεγονότα, αποτελούν την ουσιαστική βάση, το κύριο θεμέλιο από το οποίο προέρχονται κατά συνέπεια αναπόφευκτα όλα τα άλλα γεγονότα, πνευματικά και ηθικά, πολιτικά και κοινωνικά.

Εμείς, που είμαστε υλιστές και ντετερμινιστές, όπως και ο ίδιος ο Marx, αναγνωρίζουμε επίσης την αναπόφευκτη ιστορική σύνδεση των οικονομικών και πολιτικών γεγονότων. Αναγνωρίζουμε την αναγκαιότητα, τον αναπόφευκτο χαρακτήρα όλων των γεγονότων που συμβαίνουν, αλλά δεν υποκλινόμαστε μπροστά τους αδιάφορα και, πάνω απ’ όλα, είμαστε πολύ προσεκτικοί στο να τα εξυμνήσουμε όταν, από τη φύση τους, είναι κατάφορα αντίθετα με τον υπέρτατο σκοπό της ιστορίας, με το απόλυτα ανθρώπινο ιδανικό που βρίσκεται, σε περισσότερο ή λιγότερο ορατές μορφές, στα ένστικτα, στις προσδοκίες των ανθρώπων και σε όλα τα θρησκευτικά σύμβολα όλων των εποχών, επειδή είναι έμφυτο στο ανθρώπινο γένος, το πιο κοινωνικό από όλα τα είδη ζώων στη γη. Έτσι, αυτό το ιδανικό, που σήμερα είναι πιο κατανοητό από ποτέ, μπορεί να συνοψιστεί στις λέξεις: Είναι ο θρίαμβος της ανθρωπότητας, είναι η κατάκτηση και η επίτευξη της πλήρους ελευθερίας και της πλήρους ανάπτυξης, υλικής, πνευματικής και ηθικής, κάθε ατόμου, μέσω της απολύτως ελεύθερης και αυθόρμητης οργάνωσης της οικονομικής και κοινωνικής αλληλεγγύης, όσο το δυνατόν πληρέστερα μεταξύ όλων των ανθρώπων που ζουν στη γη.

Στην ιστορία οτιδήποτε μοιάζει να συμφωνεί με τον σκοπό αυτό, από ανθρώπινη άποψη – και δεν μπορούμε να έχουμε άλλη – είναι καλό· οτιδήποτε είναι αντίθετο σε αυτόν είναι κακό. Γνωρίζουμε πολύ καλά, σε κάθε περίπτωση, πως αυτό που ονομάζουμε καλό και κακό είναι πάντα, και το ένα και το άλλο, τα φυσικά αποτελέσματα φυσικών αιτίων, και ότι, κατά συνέπεια, το ένα είναι τόσο αναπόφευκτο όσο και το άλλο. Αλλά όπως στην ίδια τη Φύση αναγνωρίζουμε πολλές αναγκαιότητες που δεν είμαστε πρόθυμοι να δεχτούμε, για παράδειγμα την αναγκαιότητα να πεθάνουμε από υδροφοβία όταν μας δαγκώσει ένα λυσσασμένο σκυλί, με τον ίδιο τρόπο, σε αυτή την άμεση συνέχεια της ζωής της Φύσης, που ονομάζεται Ιστορία, συναντάμε πολλές αναγκαιότητες που θεωρούμε πολύ πιο άξιες μιας καταδίκης παρά αποδοχής και που πιστεύουμε πως πρέπει να στιγματίσουμε με όλη την δύναμη που διαθέτουμε, για το συμφέρον της κοινωνικής και ατομικής ηθικής μας, αν και αναγνωρίζουμε πως από τη στιγμή που έχουν πραγματοποιηθεί, ακόμη και τα πιο απεχθή ιστορικά γεγονότα έχουν αυτόν τον χαρακτήρα του αναπόφευκτου που βρίσκεται σε όλα τα Φαινόμενα της Φύσης όπως και σε αυτά της ιστορίας.

Για να κάνω σαφέστερη την ιδέα μου, θα την εξηγήσω με μερικά παραδείγματα. Όταν μελετώ τις αντίστοιχες κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες υπό τις οποίες οι Ρωμαίοι και οι Έλληνες ήρθαν σε επαφή προς το τέλος της Αρχαιότητας, καταλήγω στο συμπέρασμα πως η κατάκτηση και η καταστροφή του συγκριτικά υψηλού επιπέδου ανθρώπινης ελευθερίας της Ελλάδας από τη στρατιωτική και πολιτική βαρβαρότητα των Ρωμαίων ήταν ένα λογικό, φυσικό, απολύτως αναπόφευκτο γεγονός. Αλλά αυτό δεν με εμποδίζει καθόλου να σταθώ αναδρομικά και με μεγάλη αποφασιστικότητα στο πλευρό της Ελλάδας ενάντια στη Ρώμη σε αυτόν τον αγώνα, και θεωρώ πως η ανθρωπότητα δεν κέρδισε απολύτως τίποτα από τον θρίαμβο των Ρωμαίων.

Ομοίως θεωρώ απολύτως φυσικό, λογικό και, κατά συνέπεια, αναπόφευκτο γεγονός το πως οι Χριστιανοί κατέστρεψαν με ιερή μανία όλες τις βιβλιοθήκες των Παγανιστών, όλους τους θησαυρούς της τέχνης, της αρχαίας φιλοσοφίας και της επιστήμης. Μου είναι όμως απολύτως αδύνατο να καταλάβω ποια πλεονεκτήματα προέκυψαν από αυτό για την πολιτική και κοινωνική μας ανάπτυξη. Είμαι μάλιστα περισσότερο πρόθυμος να πιστέψω πως, εκτός από την αναπόφευκτη διεργασία των οικονομικών γεγονότων, στην οποία, αν πιστέψουμε τον Marx, πρέπει να αναζητηθούν, αποκλείοντας κάθε άλλη σκέψη, η μόνη αιτία όλων των πνευματικών και ηθικών γεγονότων που εμφανίζονται στην ιστορία – λέω πως είμαι πολύ πρόθυμος να πιστέψω πως αυτή η πράξη ιερής βαρβαρότητας, ή μάλλον αυτή η μακρά σειρά βαρβαρικών πράξεων και εγκλημάτων που οι πρώτοι Χριστιανοί, θεϊκά εμπνευσμένοι, διέπραξαν κατά του ανθρώπινου πνεύματος, ήταν μία από τις κύριες αιτίες της πνευματικής και ηθικής υποβάθμισης και, κατά συνέπεια, της πολιτικής και κοινωνικής υποδούλωσης που γέμισε αυτή τη μακρά σειρά καταστροφικών αιώνων που ονομάζεται Μεσαίωνας. Να είστε βέβαιοι πως, αν οι πρώτοι χριστιανοί δεν είχαν καταστρέψει τις βιβλιοθήκες, τα μουσεία και τους ναούς της αρχαιότητας, δεν θα ήμασταν καταδικασμένοι σήμερα να πολεμάμε αυτή τη μάζα των φρικτών και αισχρών παραλογισμών, που εξακολουθούν να καταστρέφουν το μυαλό των ανθρώπων σε τέτοιο βαθμό, ώστε να μας κάνουν μερικές φορές να αμφιβάλλουμε για τη δυνατότητα ενός πιο ανθρώπινου μέλλοντος.

Συνεχίζοντας με την ίδια σειρά καταγγελιών απέναντι σε γεγονότα που έχουν συμβεί στην ιστορία και κατά συνέπεια αναγνωρίζω τον αναπόφευκτο χαρακτήρα τους, στέκομαι στο μεγαλείο των ιταλικών δημοκρατιών και μπροστά στο θαυμάσιο ξύπνημα του ανθρώπινου πνεύματος την εποχή της Αναγέννησης. Τότε βλέπω να πλησιάζουν οι δύο κακοί δαίμονες, το ίδιο αρχαίοι όσο και η ίδια η ιστορία, οι δύο βόες που έχουν καταβροχθίσει μέχρι τώρα όλα τα ανθρώπινα και όμορφα πράγματα που έχει παράξει η ιστορία. Τα ονόματα τους είναι Εκκλησία και Κράτος, Παπισμός και Αυτοκρατορία. Αιώνια κακά και αχώριστοι σύμμαχοι, τους βλέπω να συμφιλιώνονται, να αγκαλιάζονται και μαζί να καταβροχθίζουν, να πνίγουν και να συνθλίβουν την άτυχη και πανέμορφη Ιταλία, καταδικάζοντάς την σε τρεις αιώνες θανάτου. Λοιπόν, και πάλι τα βρίσκω όλα αυτά πολύ φυσικά, λογικά, αναπόφευκτα, αλλά παρ’ όλα αυτά αποτρόπαια, και καταριέμαι ταυτόχρονα και τον Πάπα και τον Αυτοκράτορα.

Ας περάσουμε στη Γαλλία. Μετά από μια διαμάχη που διήρκεσε έναν αιώνα, ο Καθολικισμός, με στήριξη από το Κράτος, τελικά θριάμβευσε εκεί επί του Προτεσταντισμού. Βρίσκω ακόμα στη Γαλλία σήμερα κάποιους πολιτικούς ή ιστορικούς της μοιρολατρικής σχολής που, αποκαλώντας τους εαυτούς τους Επαναστάτες, θεωρούν αυτή τη νίκη του Καθολικισμού – μια αιματηρή και απάνθρωπη νίκη αν υπήρξε ποτέ – ως πραγματικό θρίαμβο για την Επανάσταση; Ο Καθολικισμός, υποστηρίζουν, ήταν το κράτος, η δημοκρατία, ενώ ο Προτεσταντισμός αντιπροσώπευε την εξέγερση της αριστοκρατίας ενάντια στο κράτος και, κατά συνέπεια, ενάντια στη δημοκρατία. Με σοφισμούς όπως αυτός – εντελώς πανομοιότυπους, παρεμπιπτόντως, με τους σοφισμούς του Marx, ο οποίος επίσης θεωρεί τους θριάμβους του κράτους ως θριάμβους της Σοσιαλδημοκρατίας – είναι με αυτές τις ανοησίες, τις τόσο αηδιαστικές και αποκρουστικές, που διαστρεβλώνεται το μυαλό και η ηθική αίσθηση των μαζών, συνηθίζοντάς τις να θεωρούν τους αιμοδιψείς εκμεταλλευτές τους, τους αιώνιους εχθρούς τους, τους τυράννους τους, τους κυρίους και τους υπηρέτες του κράτους, ως όργανα, εκπροσώπους, ήρωες, αφοσιωμένους υπηρέτες της χειραφέτησής τους.

Είναι χίλιες φορές σωστό να πούμε ότι ο Προτεσταντισμός τότε, όχι ως Καλβινιστική θεολογία, αλλά ως ενεργητική και οπλισμένη διαμαρτυρία, αντιπροσώπευε την εξέγερση, την ελευθερία, την ανθρωπότητα, την καταστροφή του κράτους· ενώ ο Καθολικισμός ήταν η δημόσια τάξη, η εξουσία, ο θεϊκός νόμος, η σωτηρία του Κράτους από την Εκκλησία και της Εκκλησίας από το Κράτος, η καταδίκη της ανθρώπινης κοινωνίας σε μια απεριόριστη και ατελείωτη σκλαβιά.

Αναγνωρίζοντας το αναπόφευκτο του τετελεσμένου γεγονότος, δεν διστάζω να πω πως ο θρίαμβος του Καθολικισμού στη Γαλλία τον 16^ο και 17^ο αιώνα ήταν μια μεγάλη ατυχία για ολόκληρο το ανθρώπινο γένος, και πως η σφαγή του Αγίου Βαρθολομαίου, καθώς και η ανάκληση του Διατάγματος της Νάντης, ήταν γεγονότα το ίδιο καταστροφικά για την ίδια τη Γαλλία, όσο ήταν πρόσφατα η ήττα και η σφαγή του λαού του Παρισιού στην Κομμούνα. Έχω ακούσει πολύ έξυπνους και αξιόλογους Γάλλους να εξηγούν αυτή την ήττα του Προτεσταντισμού στη Γαλλία με την ουσιαστικά επαναστατική φύση του γαλλικού λαού. «Ο Προτεσταντισμός», έλεγαν, «ήταν απλά μια ημι-επανάσταση· χρειαζόμασταν μια πλήρη επανάσταση· για αυτόν τον λόγο το γαλλικό έθνος δεν ήθελε και δεν μπορούσε να σταματήσει στη Μεταρρύθμιση. Προτίμησε να παραμείνει Καθολικό μέχρι τη στιγμή που θα μπορούσε να διακηρύξει τον Αθεϊσμό· και γι’ αυτό ανέχθηκε με τέλεια και χριστιανική παραίτηση τόσο τις φρικαλεότητες του Αγίου Βαρθολομαίου όσο και τις εξίσου αποτρόπαιες φρικαλεότητες των εκτελεστών της ανάκλησης του Διατάγματος της Νάντης».

Αυτοί οι αξιέπαινοι πατριώτες φαίνεται πως δεν θέλουν να λάβουν υπόψη ένα πράγμα. Το ότι ένας λαός, ο οποίος, υπό οποιοδήποτε πρόσχημα, υπομένει την τυραννία, στο τέλος χάνει αναγκαστικά τη υγιή επιθυμία της εξέγερσης και ακόμη και το ίδιο το ένστικτο της εξέγερσης. Χάνει την αίσθηση της ελευθερίας, και όταν ένας λαός τα χάσει όλα αυτά, γίνεται αναγκαστικά, όχι μόνο από τις εξωτερικές συνθήκες, αλλά και από τη φύση του, από την ίδια την ουσία της ύπαρξής του, ένας λαός σκλάβων. Επειδή ο προτεσταντισμός ηττήθηκε στη Γαλλία, που ο γαλλικός λαός έχασε, ή μάλλον, δεν απέκτησε ποτέ, τη συνήθεια της ελευθερίας. Επειδή του λείπει αυτή η παράδοση και αυτή η επιθυμία, δεν έχει σήμερα αυτό που ονομάζουμε πολιτική συνείδηση, και επειδή του λείπει αυτή η συνείδηση, όλες οι επαναστάσεις που έχει κάνει μέχρι τώρα δεν μπόρεσαν να του δώσουν ή να του εξασφαλίσουν πολιτική ελευθερία. Με εξαίρεση τις μεγάλες επαναστατικές μέρες του, που είναι και οι μέρες γιορτής του, ο γαλλικός λαός παραμένει σήμερα όπως και χθες, ένας λαός σκλάβων.

πηγη:https://geniusloci2017.wordpress.com