Άρθρο που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Αρχειοταξίο 3 των ΑΣΚΙ. Ο Δημήτρης Δημητρόπουλος είναι ιστορικός και διευθυντής ερευνών στο Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών

Το καλοκαίρι του 1880 ο Peter Kropotkin δημοσιεύει στην εφημερίδα Le Révolté, την οποία εξέδιδε κατά την περίοδο παραμονής του στη Γενεύη, ένα κείμενο σε συνέχειες με τίτλο «Aux jeunes gens». Σύντομα το κείμενο αυτό εκδίδεται και σε χωριστό φυλλάδιο, στο Παρίσι, και σε αγγλική μετάφραση στο Λονδίνο. Πρόκειται για ένα κείμενο άμεσο, ζωντανό και ενθουσιώδες. Απευθύνεται – σε δεύτερο ενικό πρόσωπο – στον νέο άνθρωπο, και ειδικότερα στον νέο γιατρό, επιστήμονα, δικηγόρο, μηχανικό, δάσκαλο, καλλιτέχνη, θέτοντας σε κάθε έναν από αυτούς τα ηθικά διλήμματα, με τα οποία θα βρεθούν αντιμέτωποι εάν αποφασίσουν να ασκήσουν με εντιμότητα το επάγγελμα που επέλεξαν. Κατόπιν απευθύνεται, επίσης σε δεύτερο πρόσωπο, στο νέο εργάτη και στη νέα γυναίκα-μητέρα, και, αφού τους υπενθυμίσει όσα αντιμετωπίζουν καθημερινά από την εκμετάλλευση που υφίστανται, τονίζει ότι η στράτευση τους στο σοσιαλιστικό αγώνα αποτελεί γι’ αυτούς καθήκον. Η κατάληξη αυτή άλλωστε, η προσχώρηση δηλαδή και συμμετοχή στον αγώνα, αποτελεί κοινή συνισταμένη των επιχειρημάτων του Kropotkin, αφορά όλες τις κοινωνικές και επαγγελματικές ομάδες στις οποίες επιλέγει να απευθυνθεί, και κατ’ αυτόν αποτελεί το φυσικό επακόλουθο της στάσης κάθε ανθρώπου που θέλει να διατηρήσει την εντιμότητα και την αξιοπρέπειά του. Η διαπραγμάτευση γίνεται με λογικά επιχειρήματα, τα οποία καταλήγουν όμως στην ανάδειξη της ηθικής διάστασης των πραγμάτων και σε επίκληση του θυμικού.

Το κείμενο του Kropotkin είναι γραμμένο απλά και εύληπτα. Καταπιάνεται με καθημερινά πρακτικά προβλήματα και αποτελεί ένα αγωνιστικό κάλεσμα για τους νέους, τους νέους στην καρδιά και το πνεύμα, όπως σημειώνεται χαρακτηριστικά στην πρώτη ήδη παράγραφο. Δεν περιέχει φιλοσοφικές η οικονομικές αναλύσεις ούτε προαπαιτεί θεωρητική κατάρτιση από τον αναγνώστη, προκειμένου αυτός να κατανοήσει το περιεχόμενο του. Λέξεις όπως αναρχισμός, αναρχικοί, κομμουνισμός, κομμουνιστές απουσιάζουν από το πρωτότυπο, ο συγγραφέας όμως με το κάλεσμά του ζητά από τους νέους να πυκνώσουν τις γραμμές των σοσιαλιστών και να παλέψουν για την επανάσταση. Η επιλογή του όρου «σοσιαλιστές» είναι συμβατή με τον τρόπο αυτοπροσδιορισμού, που ήταν εν χρήσει στη Δυτική Ευρώπη από τις αναρχικού προσανατολισμού ομάδες κατά την εποχή που γράφει ο Kropotkin. Ταυτόχρονα όμως η επιλογή αυτή ίσως είχε επιπτώσεις στη μεταγενέστερη διάδοση και στην αποδοχή του έργου, τουλάχιστον όσον αφορά τον ελληνικό χώρο που θα μάς απασχολήσει εδώ.

Η εκδοτική τύχη του κειμένου αυτού του Kropotkin στην Ελλάδα παρουσιάζει ενδιαφέρον, καθώς γνώρισε πολλαπλές εκδόσεις σε διαφορετικές μεταφράσεις, και αποτέλεσε εκδοτική επιλογή προσώπων και πολιτικών κινήσεων που είχαν διαφορετικές ιδεολογικοπολιτικές αναφορές και ακολουθούσαν διακριτές πρακτικές πολίτικου αγώνα. Συνιστά έτσι ένα καλό παράδειγμα των σημείων υποδοχής που βρήκαν οι σοσιαλιστικές ιδέες στον ελληνικό χώρο και των διαδρομών που ακολούθησαν στο ταξίδι τους από τη Δυτική Ευρώπη. Στο σημείωμα αυτό δεν θα σταθούμε σε ζητήματα σχετικά με την πιστότητα και τα προβλήματα των μεταφράσεων που επιχειρήθηκαν, καθώς, ανεξάρτητα από το όποιο μεταφραστικό αποτέλεσμα, σημασία, κατά κύριο λόγο, είχε η επιλογή να προκριθεί το συγκεκριμένο κείμενο ως κατάλληλο όργανο για την προπαγάνδιση πολιτικών απόψεων. Από μία πρώτη, όχι εξαντλητική, έρευνα εντοπίστηκαν οι ακόλουθες εκδόσεις της μπροσούρας του Kropotkin σε ελληνική γλώσσα:

Καταρχήν το κείμενο μεταφράζεται και εκδίδεται στα ελληνικά το 1886, ελάχιστα δηλαδή χρονιά μετά την αρχική δημοσίευση του, με τον τίτλο Έκκλησις εις τους νέους, από τον Πλάτωνα Δρακούλη. Ο Δρακούλης, ο οποίος στην πρώτη αύτη φάση της πολιτικής του δραστηριότητας έχει επηρεαστεί από τη σκέψη του Kropotkin – είναι χαρακτηριστικό ότι τον επόμενο χρόνο μεταφράζει και εκδίδει άλλο ένα βιβλίο του με τίτλο: Εξέλιξις του νεωτεριστικού πνεύματος του ενεστώτας αιώνος – εντάσσει τη μετάφραση του στην προσπάθεια διάδοσης των σοσιαλιστικών ιδεών. Στον πρόλογο του ο Δρακούλης καταγράφει τους λογούς που τον οδήγησαν στη μετάφραση: «Το έργον ου μετάφρασιν παρέχω τοις συμπολίταις μου, ως εκ των όρων ύφ’ ους οι πολλοί των αναγνωστών θα κρίνωσι τας άρχάς τας υπαγορεύσασας την φράσιν αυτου, απαιτεί προδιάθεσιν οια ήθελε με ωθήσει εις διατριβήν πολλώ μακροτέραν του κυρίου κειμένου. Αναγκάζομαι εντεύθεν ν’ αποστώ το γε νυν, οφειλομένης μέν πλην ουχί επικαίρου ούδ’ εν καταλλήλω τόπω απαιτουμένης διεξηγήσεως των θεμελιωδών βάσεων της νέας Επιστημης ήτις καλείται Socialisme και της φιλοσοφίας αυτής. Ευελπιστώ ότι βραδύτερον θα δυνηθώ να επιτελέσω το προς την πατρίδα καθήκον μου τουτο, εν τω μέτρω των ασθενών μου δυνάμεων».

Ο Δρακούλης, 28 ετών τότε, αφιερώνει τη μετάφραση του στη σπουδάζουσα νεολαία, χρησιμοποιώντας, όπως σε ολόκληρο το κείμενο άλλωστε, αρχαΐζουσα καθαρεύουσα: «Τη τάξει εκείνη της Ελληνικής κοινωνίας τη είπερ τις και άλλη καλουμένη να εννοήση την θέσιν της Ελλάδος εν τη ανθρωπότητι, είπερ τις και άλλη οφείλούση να έρευνα τους αναλλοιώτους νόμους της προόδου, την μεγίστην δ’ εντεύθεν υπεχούση ευθύνην επί τοις εφεξής σφάλμασι.- Τη σπουδαζούση νεότητι την μετάφρασιν ταύτην ως ώθησιν προς μελέτας προοδευτικάς ανατίθημι εύελπις».

Δώδεκα χρόνια μετά την πρώτη έκδοση της στα ελληνικά, η μπροσούρα του Kropotkin εκδίδεται και πάλι, στην Πάτρα αυτή τη φορά, από τον Ιωάννη Μιλτ. Μαγκανάρα. Δεν δηλώνεται μεταφραστής· φαίνεται όμως ότι χρησιμοποιήθηκε η μετάφραση του Δρακούλη, με ορισμένες τροποποιήσεις που επιδίωκαν κυρίως να απαλύνουν την αρχαιοπρεπή καθαρεύουσα που είχε υιοθετήσει ο Δρακούλης. Ο Μαγκανάρας ήταν εκδότης της εφημερίδας Επί τα Πρόσω και της «Αναρχικής Βιβλιοθήκης», καθώς και δραστήριο μέλος αναρχοσοσιαλιστικής κίνησης, που συσπειρωμένη γύρω από την παραπάνω εφημερίδα ανέπτυξε, την περίοδο αύτη, σημαντική δράση στην αχαϊκή πρωτεύουσα και σε άλλες πόλεις της Πελοποννήσου. Η έκδοση του Προς τους Νέους εντάσσεται στην προπαγανδιστική δουλειά της ομάδας της Πάτρας, που την εποχή αύτη εκδίδει ακόμη τις μπροσούρες του Ιω. Μαγκανάρα, Ο γάμος εν τη κοινωνία του μέλλοντος, Πείνα και εξουσία, Η απόλυτος ελευθερία του ανθρώπου, καθώς και μεταφράσεις έργων των: Kropotkin, Το πνεύμα της Επαναστάσεως, Jean Grave, Η κοινωνία την επαύριον της έπαναστάσεως, Sébastien Faure, Τί θέλουν οι Αναρχικοί. Το 1898 όμως υπήρξε χρονιά σκληρών διώξεων για το αναρχικό κίνημα της Πάτρας, με αφορμή τη δολοφονική απόπειρα που έγινε το Φεβρουάριο εναντίον του Γεωργίου Α’. Οι διώξεις αυτές ίσως οδήγησαν τον Ιω. Μαγκανάρα – ο οποίος ήδη είχε δικαστεί και καταδικαστεί για την πολιτική δράση του – να τοποθετήσει εξώφυλλο διαφορετικό από τη σελίδα τίτλου, παραλλάσσοντας και την ονομασία της σειράς από «’Αναρχική Βιβλιοθήκη» σε «Κοινωνιολογική Βιβλιοθήκη».

Λίγα χρόνια αργότερα το Προς τους νέους δημοσιεύεται, σε δώδεκα συνέχειες από τον Ιανουάριο έως το Μάρτιο του 1908, στην εφημερίδα του Βόλου Ο Εργάτης, που τότε ήταν όργανο του «Πανεργατικού Συνδέσμου Η ’Αδελφότης» και διευθυνόταν από τον Κ. Ζάχο. Και ‘σε αύτη την περίπτωση χρησιμοποιήθηκε η μετάφραση του Πλ. Δρακούλη με περιορισμένες αλλαγές στη διατύπωση, δεν αναγραφόταν όμως το όνομα του μεταφραστή. Σε συνέχειες επίσης το Προς τους νέους δημοσιεύεται τον Αύγουστο και Σεπτέμβριο του 1912 στην εφημερίδα της Κέρκυρας Σοσιαλιστική Δημοκρατία, που εκδιδόταν από το Σοσιαλιστικό Όμιλο Κέρκυρας με επικεφαλής τον Κ. Θεοτόκη και τον Αρ. Σιδέρη. Επίσης τμήμα τουλάχιστον του έργου δημοσιεύτηκε στα 1915 στην εφημερίδα Οργάνωσις, που εκδιδόταν από το Σύνδεσμο των Εργατικών Τάξεων της Ελλάδος.

Η επόμενη έκδοση του κειμένου του Kropotkin, σε χωριστό φυλλάδιο, γίνεται στα 1911 και προέρχεται από τον χώρο των εργατικών σωματείων. Η έκδοση, με τίτλο Έκκλησις προς την νεολαίαν, πραγματοποιείται από την Εφημερίδα των Εργατών, μία εφημερίδα που αρχικά εκδίδεται από τα εργατικά σωματεία της ’Αθήνας και κατόπιν μετατρέπεται σε όργανο του Εργατικού Κέντρου ’Αθηνών, μετά την ίδρυση του τελευταίου το 1910. Η μετάφραση τη φορά αύτη ανήκει στον Σπ. Γ. Φραγκόπουλο, ο οποίος είχε πραγματοποιήσει πολλές μεταφράσεις έργων σοσιαλιστικής φιλολογίας. Ο Σπ. Φραγκόπουλος ήταν επίσης συνεργάτης του Μαρίνου Αντύπα στη δραστηριότητα που ανέπτυξε ο τελευταίος στην Κεφαλλονιά, τόσο μέσω του Λαϊκού Αναγνωστηρίου «Η Ισότης» του ’Αργοστολιού, όσο και μέσω της εφημερίδας Ανάστασις που εκδιδόταν στην Κεφαλλονιά κατά τα πρώτα χρόνια του 20οΰ αιώνα. ’Αργότερα υπήρξε συνεργάτης της εφημερίδας των «Κοινωνιολόγων», Κοινωνισμός, που εκδόθηκε την περίοδο 1910-1911 στην Αθήνα.

Στα 1917 έχουμε μία ακόμη έκδοση του Προς τους νέους, σε μετάφραση αύτη τη φορά των Γ. Δούμα και Σπ. Κομιώτη, σε δημοτική γλώσσα. Η έκδοση πραγματοποιήθηκε από τη Σοσιαλιστική Νεολαία, οργάνωση που, με ηγέτες τους Δημοσθένη Λιγδοπουλο και Φραγκίσκο Τζουλάτη, πήρε μέρος στο ιδρυτικό συνέδριο του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος Ελλάδος (ΣΕΚΕ), απαρτίζοντας την «αριστερή» του πτέρυγα. Οι δύο μεταφραστές, φοιτητές τότε, ανήκαν στη Σοσιαλιστική Νεολαία και υπήρξαν στελέχη του σοσιαλιστικού κινήματος. Ο Σπ. Κομιώτης συμμετείχε στο πρώτο συνέδριο του ΣΕΚΕ, το Νοέμβριο του 1918, ως εκπρόσωπος της Σοσιαλιστικής Εργατικής Οργάνωσης Αθηνών, ενώ και οι δύο μετείχαν αρχικά στο ΣΕΚΕ ως μέλη της Κεντρικής του Επιτροπής η άλλων καθοδηγητικών του οργάνων. Κατόπιν πήραν μέρος από τις γραμμές του ΣΕΚΕ η άλλων πολιτικών κινήσεων της εποχής στην έντονη ιδεολογική αντιπαράθεση που διεξήχθη κατά τη δεκαετία του 1920 στους κόλπους του ελληνικού σοσιαλιστικού κινήματος.

Η έκδοση αύτη του Προς τους νέους αποτέλεσε αφορμή για να εξαπολυθούν, στα μέσα του 1918, διώξεις εναντίον της Σοσιαλιστικής Νεολαίας και των μεταφραστών, ενώ το βιβλίο κατασχέθηκε. Ο Μιχ. Οικονόμου, μέλος τότε της Σοσιαλιστικής Νεολαίας, σε μεταγενέστερη διήγηση του αναβιώνει με παραστατικότητα το κλίμα της εποχής και της δίκης: «Τότε, ξέρετε, είχαμε στρατιωτικό νομό, ο οποίος γενικά περιόριζε τις κινήσεις μας και τις διαθέσεις μας. Έτσι παραπέμφθηκαν σε δίκη, στο στρατοδικείο της οδού Ακαδημίας τότε, ο Γ. Δούμας και ο Κουμιώτης (νομίζω αυτοί οι δύο ήταν οι μεταφραστές), ο Λιγδοπουλος, ο Αργυρίου και ο Κατσάνος. Προέδρος του στρατοδικείου ήταν ο φοβερός και τρομερός Φατσέας, που καταδίκασε πολλούς κομμουνιστές αργότερα. Στη δίκη δόθηκε μεγάλη δημοσιότητα και με τη δραστηριοποίηση όλων μας, αλλά κυρίως του Ν. Δημητράτου, της Φεντερασιόν, των συνδικάτων και των σοσιαλιστών βουλευτών Σίδερι και Κουριέλ. Η δίωξη έγινε γνωστή και στο εξωτερικό, δημοσιεύτηκαν διαμαρτυρίες και ψηφίσματα και φέραμε την κυβέρνηση σε δύσκολη Θέση. Θυμάμαι, ότι η στάση που τήρησαν όλοι ήταν αγέρωχη, με πρώτο το Λιγδοπουλο που έκανε μεγάλη εντύπωση όταν είπε στο Φατσεα. ‘Δεν ενδιαφέρομαι για την καταδίκη μου, αλλά βεβαιωθείτε, κύριε Πρόεδρε, ότι αύτη θα χρησιμεύσει για καθρέπτη, με τον οποίο ο κόσμος θα γνωρίσει τον πολιτισμό της σημερινής Ελλάδος. Ένα πολιτισμό, που δεν επιτρέπει την ελεύθερη ανάπτυξη των ιδεών, οποίες και αν είναι αυτές’. Έτσι, ενώ εμείς πηγαίναμε να τους ενθαρρύνουμε, μάς έδωσαν κουράγιο αυτοί. Τελικά καταδικάστηκαν σε 4 χρόνια φυλακή και σε 6 χρόνια στέρηση των πολιτικών τους δικαιωμάτων. Βαριά ποινή. Ο πατέρας του Δούμα, όμως, που ήταν τσαγκάρης στην Πλάκα και παλιός αναρχικός στην Αίγυπτο καμάρωνε. Τους έκλεισαν πρώτα στις στρατιωτικές φυλακές στο Μοναστηράκι και μετά τους έστειλαν στο Ιντζεδίν στην Κρήτη. Εμείς συνεχίσαμε τις κινητοποιήσεις, τους γράφαμε και τους στέλναμε βιβλία. Τελικά, μετά από πέντε έξι μήνες ο Βενιζέλος τους έδωσε χάρη, μετά από αποφασιστική παρέμβαση του Άγγλου εργατικού βουλευτή Henderson».

Στα κατοπινά χρόνια το κείμενο του Kropotkin γνώρισε επανειλημμένες επανεκδόσεις, με εκδότη είτε το ίδιο το ΣΕΚΕ είτε σχήματα που ελέγχονταν από αυτό. Έτσι η αναφερομένη ως δεύτερη έκδοση – της μετάφρασης των Γ. Δούμα και Σπ. Κομιώτη – γίνεται το 1920 από το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα της Ελλάδος, Εκδοτικό Τμήμα Νεολαιών, στα τυπογραφεία της εφημερίδας Εργατικός ’Αγώνας, που αποτέλεσε το επίσημο όργανο της Σοσιαλιστικής Νεολαίας και κατόπιν του ΣΕΚΕ. Η τρίτη έκδοση πραγματοποιήθηκε την ίδια χρονιά και πάλι από το ΣΕΚΕ, η τέταρτη το 1925 από το Σοσιαλιστικό Βιβλιοπωλείο, η πέμπτη το 1927 από την Εργατική Οργάνωση Ηπειρωτών Αθήνας-Πειραιά. Σε όλες αυτές τις επανεκδόσεις χρησιμοποιήθηκε η μετάφραση των Γ. Δούμα και Σπ. Κομιώτη, χωρίς να αναγράφονται όμως οι μεταφραστές, πιθανόν λόγω των διώξεων που είχαν προηγηθεί.

Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο οι επανεκδόσεις του Προς τους νέους συνεχίζονται. Στα 1944 εκδίδεται από τις εκδόσεις Μαρή-Κοροντζή, ενώ λίγα χρόνια αργότερα η Εκδοτική Φιλολογική Εταιρία, εκδοτικός οίκος προσκείμενος στο τροτσκιστικό Κομμουνιστικό Διεθνιστικό Κόμμα Ελλάδας, το επανεκδίδει και πάλι. Το βιβλίο ήταν το υπ.’ αρ. 2 της σειράς «Μαρξιστική Βιβλιοθήκη της Ε.Φ.Ε.», πραγματοποίησε δε δύο εκδόσεις, μία χωρίς χρονολογία έκδοσης και μία δεύτερη το 1956. Και στις δύο αυτές περιπτώσεις έχει χρησιμοποιηθεί σιωπηρά η μετάφραση των Σπ. Κομιώτη και Γ. Δούμα, χωρίς να δηλώνεται το όνομα των μεταφραστών. Στα πρόσφατα χρόνια, μετά τη μεταπολίτευση του 1974, παρατηρείται μία ανανέωση του ενδιαφέροντος για το έργο αυτό του Π. Kropotkin και επανεκδόσεις του σε δύο τουλάχιστον νέες μεταφράσεις.

Η περιδιάβαση αύτη σε όσες ελληνικές εκδόσεις του Προς τους νέους έγινε δυνατό να εντοπιστούν, έδειξε, νομίζω, την εξαιρετική εκδοτική του τύχη στην Ελλάδα, μέχρι τουλάχιστον την περίοδο του μεσοπολέμου, καθώς εκδόθηκε σε ελληνική γλώσσα λίγα μόλις χρόνια μετά την πρώτη του δημοσίευση και κατόπιν, στα επόμενα πενήντα χρόνια, γνώρισε διαδοχικές μεταφράσεις και εκδόσεις. Είχε μάλιστα μία ιδιαιτερότητα: υιοθετήθηκε ως όργανο προπαγάνδας και αποτέλεσε εκδοτική επιλογή από ευρύ φάσμα τάσεων και αποχρώσεων του σοσιαλιστικού κινήματος στον ελληνικό χώρο. Πράγματι, από τα τέλη του 19^ου αιώνα μέχρι το μεσοπόλεμο, την έκδοση του επιχειρούν οι πρώτοι εκφραστές σοσιαλιστικών ιδεών στον ελληνικό χώρο, οι αναρχικοί, οι «κοινωνιολόγοι», τα εργατικά συνδικάτα, οι σοσιαλιστικές νεολαίες, οι κομμουνιστές, η αντιπολίτευση στο ΚΚΕ. Αξιοσημείωτη είναι επίσης η γεωγραφική διασπορά των εκδόσεων, αφού εκδίδεται ως χωριστό φυλλάδιο η δημοσιεύεται σε εφημερίδες στην Αθήνα, την Πάτρα, την Κέρκυρα και το Βόλο, στις σημαντικότερες δηλαδή πόλεις που είχαν συγκροτηθεί σοσιαλιστικοί πυρήνες.

Οι απανωτές αυτές εκδόσεις, παρότι δεν διαθέτουμε στοιχεία για το τιράζ τους, συνιστούν μία ένδειξη της διάδοσης του κειμένου, ιδιαίτερα μάλιστα αν συνυπολογιστεί το γεγονός ότι η λειτουργία, που είχαν από τη φύση τους οι μπροσούρες αυτού του είδους, δεν ήταν να αγοραστούν για να διαβαστούν από έναν αναγνώστη και να τοποθετηθούν στη βιβλιοθήκη του, αλλά αντίθετα, μέσα από τη διακίνηση χέρι με χέρι, να εξασφαλίσει το κάθε αντίτυπο όσο το δυνατόν περισσοτέρους αναγνώστες.

Οι πολλαπλές εκδόσεις του συγκεκριμένου έργου αναδεικνύουν επίσης ορισμένες από τις όψεις και τα όρια της εκδοτικής δραστηριότητας που ανέπτυξαν οι ποικίλων ιδεολογικοπολιτικών προσανατολισμών σοσιαλιστικές κινήσεις μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1920, εποχή μετά από την οποία πλέον το ελληνικό κομμουνιστικό κίνημα προσαρμόζεται απολυτά στις τότε επιλογές της Τρίτης Κομμουνιστικής Διεθνούς. Σημειώνεται ότι στα τέλη της δεκαετίας αυτής, ήδη μία σειρά αξιολόγων στελεχών έχουν απομακρυνθεί από το ΚΚΕ, το οποίο αποκτά ομοιογένεια αλλά και μονολιθικότητα, ενώ παράλληλα οι διαχωριστικές γραμμές απέναντι στην εκτός ΚΚΕ αντιπολίτευση γίνονται πλέον οξείες και κάθετες.

Κοινό στοιχείο, όσων προσώπων η πολιτικών κινήσεων επιχείρησαν εκδόσεις της μπροσούρας του Kropotkin στην Ελλάδα, είναι ότι διένυαν τα πρώτα βήματα της πολιτικής τους δράσης. Η έκδοση δηλαδή συνιστά κατά κάποιο τρόπο για τον καθέναν από αυτούς νεανική δραστηριότητα. Οι διαδοχικές αυτές εκδοτικές προσπάθειες επικοινωνούν όμως ελάχιστα μεταξύ τους. Η επόμενη δημοσίευση δεν μνημονεύει την προηγούμενη, ενώ οι εκδόσεις, με εξαίρεση αυτή του Πλ. Δρακούλη, δεν περιέχουν εκδοτικά σημειώματα για το συγγραφέα, το έργο και τη μέχρι τότε υποδοχή του στον ελληνικό χώρο. Και αυτό συμβαίνει παρότι απέχουν μεταξύ τους λίγα μόνο χρόνια, και πρόκειται για βιβλία που απευθύνονται σε ένα περιορισμένο και οροθετημένο κοινό.

Η πληθώρα αυτή εκδόσεων και μεταφράσεων του κειμένου του Kropotkin γίνεται σε μία περίοδο που η έκδοση σοσιαλιστικών εντύπων – τόσο ελληνικών όσο και ξένων σε ελληνική μετάφραση – χαρακτηρίζεται μάλλον από ποιοτική και ποσοτική ένδεια. Οι επαναλαμβανόμενες λοιπόν εκδόσεις του ίδιου έργου δεν είναι αποτέλεσμα εξάπλωσης των σοσιαλιστικών ιδεών και άνθησης των αντίστοιχων εκδόσεων. Αντίθετα μάλιστα, ίσως αποτελούν αντανάκλαση της βραχείας ιστορικής μνήμης που διέθεταν οι ομάδες που συναθροίζονταν στο ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα της εποχής, απηχούν την εμβρυώδη ανάπτυξη του και την αναιμική του συγκρότηση. Η επιτυχία του οφείλεται στο γεγονός ότι οι ελληνικές σοσιαλιστικές κινήσεις βρήκαν στο Προς τους νέους ένα κείμενο θερμό, ενθουσιώδες και εύληπτο, κατάλληλο να μεταβληθεί σε εύχρηστο εργαλείο πολιτικής ζύμωσης και προπαγάνδας. Βέβαια οι μεταφραστές δεν αποφεύγουν ορισμένες – χοντροκομμένες συχνά – προσαρμογές του κειμένου στις συγκυριακές επιδιώξεις ή στις πολιτικές τους απόψεις. Χαρακτηριστικό είναι το παρακάτω παράδειγμα: Όλες οι αναφορές του Kropotkin στη λέξη «επανάσταση» μεταφράζονται από τον Πλ. Δρακούλη με τον όρο «κοινωνική μετατροπή», ενώ από την άλλη πλευρά όσες μνείες κάνει στους «σοσιαλιστές» και στο «σοσιαλισμό», μετατρέπονται σε «κομμουνιστές» και «κομμουνισμό» στη μετάφραση των Σπ. Κομιώτη και Γ. Δούμα.

Από την άλλη πλευρά η υιοθέτηση του κειμένου του Kropotkin από το σύνολο σχεδόν του ελληνικού σοσιαλιστικού κινήματος, πιθανόν σχετίζεται με την έλλειψη επαρκούς γνώσης των απόψεων, των τάσεων και των διαχωρισμών, που είχαν διαμορφωθεί στο ευρωπαϊκό σοσιαλιστικό κίνημα. Είναι ίσως επακόλουθο των περιορισμένων σχέσεων των σοσιαλιστικών ομάδων του ελληνικού χώρου με το τελευταίο. Για παράδειγμα η απομάκρυνση των αναρχικών -οπαδών του Μπακούνιν και άλλων- από τη Σοσιαλιστική Διεθνή στο συνέδριο της Χάγης στα 1872, δεν φαίνεται να είχε κάποια επίπτωση στην αποδοχή του κειμένου του Kropotkin από τους Έλληνες σοσιαλιστές, ενώ δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να συνδέει τις επανεκδόσεις που πραγματοποιούνται κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1920 από το ΣΕΚΕ, με την εγκατάσταση και παραμονή του Kropotkin στην ΕΣΣΔ μέχρι το θάνατο του στα 1921 και τη στάση του απέναντι στην Οκτωβριανή επανάσταση. Η απουσία ιδιαίτερων αναφορών στις εσωτερικές διαιρέσεις και αντιπαραθέσεις του διεθνούς σοσιαλιστικού κινήματος στο γραπτό αυτό του Kropotkin, διευκόλυνε λοιπόν τη χρησιμοποίηση του από τις ελληνικές σοσιαλιστικές κινήσεις, που είχαν πάθος και αγωνιστικότητα, δεν διέθεταν όμως επαρκείς δυνατότητες εκλέπτυνσης και εμβάθυνσης στους προβληματισμούς που αναπτύσσονταν στο ευρωπαϊκό σοσιαλιστικό κίνημα της εποχής.

πηγη:https://geniusloci2017.wordpress.com