Οι επιστήμονες καταγράφουν την έκταση της περιβαλλοντικής μόλυνσης από τα πλαστικά εδώ και πολλά χρόνια, συσσωρεύοντας στοιχεία για τις βλαβερές τους επιπτώσεις στην υγεία των ζωντανών οργανισμών.
Φθηνό, ευέλικτο, ελαφρύ, σύμβολο νεωτερικότητας... Κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, το πλαστικό, αυτό το «θαυματουργό» υλικό, πυροδότησε ενθουσιασμό μεταξύ κατασκευαστών, σχεδιαστών και καταναλωτών.
Η φορμάικα, το πολυπροπυλένιο, το πολυστυρένιο και άλλα πολυαιθυλένια εισέβαλαν στην καθημερινότητά μας πριν εισβάλουν στο περιβάλλον μας. Στις αρχές της χιλιετίας, η αυξανόμενη επίγνωση της κλίμακας της πλαστικής ρύπανσης άλλαξε την οπτική μας απέναντι σε αυτό το υλικό.
Τώρα, τίθεται ένα πιεστικό ερώτημα: ποιο θα είναι το πραγματικό κόστος του εθισμού μας στο πλαστικό, όχι μόνο για την υγεία του πλανήτη μας, αλλά και για τη δική μας υγεία και την υγεία των απογόνων μας; Να τι γνωρίζουμε σήμερα.
Η ρίζα του προβλήματος είναι ο κατακερματισμός των πλαστικών.
Για πολύ καιρό, πιστεύαμε ότι το πλαστικό δεν αποικοδομείται και επομένως δεν μπορεί να επηρεάσει την περιβαλλοντική και την ανθρώπινη υγεία. Με άλλα λόγια, η πλαστική ρύπανση ήταν κυρίως οπτική. Αλλά από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, η κατανόησή μας για αυτά τα υλικά έχει αλλάξει.
Γνωρίζουμε πλέον ότι όλα τα πλαστικά αποικοδομούνται, ακόμη και τα πιο ισχυρά, αργά αλλά μη αναστρέψιμα. Τα πλαστικά σταδιακά διασπώνται σε μικροπλαστικά, σωματίδια πλαστικού μικρότερα από 5 mm, τα οποία τα ίδια αποικοδομούνται σε νανοπλαστικά, μικρότερα από 1 µm (λιγότερο από ένα χιλιοστό του χιλιοστού). Από τη στιγμή που οι επιστήμονες άρχισαν να ψάχνουν, ανακάλυψαν ολοένα και μικρότερα κομμάτια πλαστικού σε πολλά μέρη: στο περιβάλλον, στα τρόφιμα, στο νερό, στα σώματα των ζωντανών όντων...
Τώρα που μπορούν να ανιχνεύσουν θραύσματα τόσο μικροσκοπικά όσο τα νανοπλαστικά, σίγουρα θα βρουν πολλά περισσότερα, παντού. Ένα νέο πεδίο έρευνας ανοίγει. Χάρη σε αυτές τις τεχνολογικές εξελίξεις, γνωρίζουμε πλέον, για παράδειγμα, ότι το νερό που πίνουμε περιέχει νανοπλαστικά εκτός από τα μικροπλαστικά... des nanoplastiques…
Δύο κύριες πηγές μόλυνσης
Τις περισσότερες φορές, όταν μιλάμε για μικροπλαστικά στα τρόφιμα, μιλάμε μόνο για την άμεση πηγή μόλυνσης: τη συσκευασία. Γνωρίζουμε ότι τα μικροπλαστικά μπορούν να μολύνουν τα τρόφιμα όχι μόνο κατά τη συσκευασία αλλά και κατά την κατανάλωση.Οι συσκευασίες μιας χρήσης εμπλέκονται ιδιαίτερα. Ένας ζεστός καφές ή ένα κρύο ρόφημα σε πάγο θα μολυνθεί γρήγορα με μικροπλαστικά που απελευθερώνονται από το πλαστικό ποτήρι μιας χρήσης στο οποίο σερβίρεται, όπως ακριβώς το ζεστό μας γεύμα μολύνεται με μικροπλαστικά μεταξύ της στιγμής που τοποθετείται στην πλαστική του συσκευασία και της στιγμής που ο διανομέας το φέρνει στο σπίτι μας.
Υπάρχει όμως μια δεύτερη, λιγότερο συζητημένη, αλλά εξίσου σημαντική, πηγή μόλυνσης: το περιβάλλον.
Έχουμε απελευθερώσει συλλογικά φαινομενικές ποσότητες πλαστικού στο περιβάλλον και συνεχίζουμε να το κάνουμε. Με την πάροδο του χρόνου, αυτά τα μικροπλαστικά διασπώνται στο έδαφος, το νερό, τους ωκεανούς και την ατμόσφαιρα. Ως αποτέλεσμα, σήμερα, στην Ευρώπη όπως και στην Ασία, τα φρούτα και τα λαχανικά περιέχουν μικροπλαστικά ακόμη και πριν συσκευαστούν. Μια άλλη σημαντική συνέπεια είναι ότι όλες οι πηγές νερού έχουν μολυνθεί, από το νερό της βρύσης μέχρι το εμφιαλωμένο νερό.

Επομένως, πλέον είναι σε μεγάλο βαθμό αδιαμφισβήτητο ότι καταναλώνουμε μικροπλαστικά καθημερινά. Αλλά σε ποια ποσότητα; Ένα στοιχείο που δημοσιεύθηκε το 2020 εκτιμά ότι καταναλώνουμε έως και πλαστικό ισοδύναμο με μια πιστωτική κάρτα κάθε εβδομάδα, ή περίπου 5 γραμμάρια. Έκτοτε, έχουν δημοσιευτεί και άλλες, χαμηλότερες εκτιμήσεις, αλλά παράλληλα, οι ερευνητές έχουν επίσης μάθει να ανιχνεύουν νανοπλαστικά, τα οποία μόλις τώρα αρχίζουν να λαμβάνονται υπόψη στις εκτιμήσεις έκθεσης...
Τι συμβαίνει μετά την κατάποση ή την εισπνοή;
Τα ζωντανά όντα, συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπων, μολύνονται από πλαστικά είτε μέσω της τροφής τους είτε μέσω της εισπνοής (γιατί ναι, σωματίδια πλαστικού βρίσκονται επίσης στον ατμοσφαιρικό αέρα). Μετά την κατάποση, τα σωματίδια εξαπλώνονται σε όλο το σώμα. Όσο μικρότερο είναι το μέγεθός τους, τόσο πιο εύκολα διασπείρονται.Αρχικά, τα ευρήματα ανθρώπινης μόλυνσης αφορούσαν κόπρανα. Η πρώτη αντίδραση ήταν επομένως να υποθέσουμε ότι η κατάποση μπορεί να μην είναι τόσο προβληματική, καθώς τα πλαστικά φαινόταν να αποβάλλονται φυσικά.
Αυτή η άποψη άλλαξε όταν οι επιστήμονες άρχισαν να βρίσκουν σωματίδια πλαστικού σε πολυάριθμους ιστούς του ανθρώπινου σώματος: πρώτα στον εντερικό ιστό, στη συνέχεια στο ήπαρ, το αίμα, τα νεφρά, τους πνεύμονες, τον εγκέφαλο και τα αναπαραγωγικά όργανα (τόσο σε άνδρες όσο και σε γυναίκες)... ακόμη και στον πλακούντα και το αμνιακό υγρό, πράγμα που σημαίνει ότι το έμβρυο εκτίθεται επίσης σε αυτή τη ρύπανση.
Αμέτρητοι τύποι μικροπλαστικών και οι επιπτώσεις τους δεν είναι πλήρως κατανοητοί.
Ο προσδιορισμός της ποσότητας πλαστικού που καταναλώνουμε καθημερινά δεν είναι απλός. Η κατανόηση των μεσοπρόθεσμων και μακροπρόθεσμων επιπτώσεων αυτών των υλικών στην υγεία μας είναι ακόμη πιο δύσκολη. Η μελέτη των επιπτώσεων των μικροπλαστικών και νανοπλαστικών στην υγεία είναι εξαιρετικά περίπλοκη, για διάφορους λόγους.Πρώτον, είναι δύσκολο να προσδιοριστούν οι ποσότητες μικροπλαστικών που μολύνουν τους ανθρώπινους ιστούς σε μεγάλη κλίμακα. Αυτό μπορεί να γίνει μόνο σε μικρή κλίμακα, χρησιμοποιώντας δείγματα μερικών δεκάδων ατόμων, λόγω μεθοδολογικών περιορισμών. Πράγματι, δεν υπάρχει αυτοματοποιημένη αναλυτική μέθοδος για την καταμέτρηση και την ανάλυση των μικροπλαστικών.
Αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο γεγονός ότι δεν υπάρχει μόνο ένας τύπος μικροπλαστικού, αλλά αμέτρητοι διαφορετικοί τύποι, των οποίων τα θραύσματα ποικίλλουν όχι μόνο στη σύνθεση πολυμερών (πολυστυρένιο, πολυαιθυλένιο, πολυπροπυλένιο κ.λπ.) και στο μέγεθος, αλλά και στη χημική και βιολογική σύνθεση της επιφάνειάς τους. Αυτό επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο τα κύτταρα του σώματος τα αναγνωρίζουν και τα απορροφούν.
Ένα άλλο πρόβλημα είναι ότι οι αμέτρητες ποικιλίες μικροπλαστικών δεν αποτελούνται ποτέ από καθαρά πολυμερή. Αυτά τα πολυμερή στην πραγματικότητα συνδυάζονται με πολλά πρόσθετα (συχνά αναφέρεται ο αριθμός των 15.000). Συνολικά, τα μικροπλαστικά αποτελούν κοκτέιλ ρύπων, των οποίων οι επιπτώσεις είναι πολύ περίπλοκες στη μελέτη. Επιπλέον, προς το παρόν, σχεδόν τίποτα δεν είναι γνωστό για το πώς συμπεριφέρονται αυτά τα πρόσθετα μετά την κατάποση των σωματιδίων πλαστικού. Αυτή η τεράστια ποικιλία καθιστά αδύνατη τη μελέτη της τοξικότητας κάθε τύπου μικροπλαστικού.

Τέλος, αυτά τα σωματίδια δημιουργούν επίσης ένα άλλο πρόβλημα: όταν παραμένουν για κάποιο χρονικό διάστημα στο περιβάλλον, τείνουν να λειτουργούν ως συσσωρευτές ρύπων, δεσμεύοντάς τους στην επιφάνειά τους. Είναι επίσης άγνωστο τι συμβαίνει σε αυτούς τους ρύπους αφού τους καταπιούν τα πλαστικά σωματίδια που τους μεταφέρουν...
Πολυάριθμες βλαβερές επιπτώσεις σε ποντίκια
Η αδυναμία να βασιστούμε σε επιδημιολογικές μελέτες καθιστά αναγκαία τη μελέτη των επιπτώσεων της έκθεσης σε πλαστικό σε ζωικά μοντέλα, όπως ποντίκια ή αρουραίους, των οποίων οι ερευνητές τροφίμων μολύνουν με έναν συγκεκριμένο τύπο μικροπλαστικού, μερικές φορές για πολύ μεγάλα χρονικά διαστήματα.Μέχρι τώρα, οι περισσότερες έρευνες έχουν επικεντρωθεί σε έναν μόνο τύπο πλαστικού: το πολυστυρένιο. Στα τρωκτικά, η κατάποσή του προκαλεί πολλά προβλήματα και ασθένειες.
Έτσι, η έρευνα έχει διαπιστώσει συνδέσεις μεταξύ της έκθεσης σε πολυστυρένιο και της μειωμένης αναπαραγωγικής ικανότητας τόσο στα θηλυκά όσο και στα αρσενικά, αναπτυξιακή τοξικότητα μέσω άμεσης βλάβης στον πλακούντα και τη μήτρα, καρδιαγγειακή τοξικότητα (προάγοντας την αθηροσκλήρωση, η οποία οδηγεί σε εγκεφαλικά επεισόδια), μεταβολική τοξικότητα (κυρίως μέσω της ανάπτυξης διαβήτη τύπου 2), ανοσοτοξικότητα, εντερική τοξικότητα, ηπατική τοξικότητα και πνευμονική τοξικότητα. Επιπλέον, τα εκτεθειμένα τρωκτικά εμφάνισαν επίσης συμπτώματα όπως απώλεια μνήμης, μαθησιακές δυσκολίες, άγχος και συμπτώματα κατάθλιψης, αυτισμού, νόσου Αλτσχάιμερ και νόσου Πάρκινσον. Τέλος, μερικές μεμονωμένες μελέτες έχουν επίσης επισημάνει επιπτώσεις στα νεφρά και τους μύες.
Φλεγμονή και οξειδωτικό στρες
Το κοινό σημείο μεταξύ όλων αυτών των παθολογιών είναι ότι ξεκινούν με φλεγμονή και οξειδωτικό στρες, ανεξάρτητα από το όργανο που επηρεάζεται. Αυτοί οι δύο μηχανισμοί είναι στην πραγματικότητα οι αμυντικές αντιδράσεις του σώματος. Ενεργοποιούνται όταν μια ξένη ένωση εισέρχεται στο σώμα, είτε πρόκειται για ιό, βακτήριο ή σωματίδιο πλαστικού.Δεδομένου ότι καταναλώνουμε χρόνια μικροπλαστικά καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής μας, υπάρχει ο κίνδυνος αυτή η χρόνια έκθεση να οδηγήσει σε χρόνια φλεγμονή και επίμονο οξειδωτικό στρες, το οποίο θα μπορούσε να οδηγήσει στην ανάπτυξη των παθολογιών που παρατηρούνται στα τρωκτικά.
Αλλά η πιο ανησυχητική πτυχή είναι ότι γνωρίζουμε ότι η χρόνια φλεγμονή και το οξειδωτικό στρες δημιουργούν ευνοϊκές συνθήκες για την ανάπτυξη καρκίνου. Παρόλο που δεν έχει ακόμη τεκμηριωθεί ισχυρή σύνδεση μεταξύ της έκθεσης σε πλαστικό και οποιουδήποτε συγκεκριμένου τύπου καρκίνου, παραμένει μια σημαντική αιτία ανησυχίας.
Πρέπει να σημειωθεί ότι μελέτες έχουν επίσης δείξει τοξικότητα σε πλαστικά εκτός από το πολυστυρένιο, όπως το πολυαιθυλένιο, καθώς και σε "βιοδιασπώμενα" πλαστικά όπως το πολυγαλακτικό οξύ (PLA).
Ένας άγνωστος παράγοντας αφορά τις δόσεις που χρησιμοποιήθηκαν σε αυτές τις μελέτες: όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, επειδή είναι δύσκολο να εκτιμηθεί με ακρίβεια η έκθεση του ανθρώπου, είναι άγνωστο αν είναι υψηλότερη ή χαμηλότερη από τις συγκεντρώσεις που χρησιμοποιήθηκαν σε πειράματα με τρωκτικά.
Μια άλλη αβεβαιότητα πηγάζει από το γεγονός ότι οι περισσότερες από αυτές τις μελέτες επικεντρώθηκαν μόνο σε έναν τύπο μικροπλαστικού. Δεν είναι σαφές πώς θα μπορούσαν να εκδηλωθούν οι συνδυασμένες επιπτώσεις της ταυτόχρονης έκθεσης σε πολλαπλούς τύπους σωματιδίων. Αισιόδοξα, μπορεί κανείς να ελπίζει ότι οι τοξικές τους επιδράσεις δεν θα είναι απαραίτητα σωρευτικές.
Είναι ορισμένοι πληθυσμοί πιο ευάλωτοι από άλλους;
Όλη αυτή η έρευνα βρίσκεται ακόμη σε αρχικό στάδιο. Θα χρειαστούν πολλά χρόνια και σημαντικοί ανθρώπινοι και οικονομικοί πόροι για να παρασχεθούν αδιάσειστα επιστημονικά στοιχεία για τους κινδύνους των μικροπλαστικών για την υγεία μας.Προκύπτει ειδικότερα το ζήτημα της ατομικής ευαισθησίας, όπως και το ζήτημα των παραθύρων έκθεσης: υπάρχουν βασικές στιγμές στη ζωή όπου η πλαστική ρύπανση μπορεί να έχει πιο σημαντικές επιβλαβείς επιπτώσεις;

Επιπλέον, οι επιστήμονες φοβούνται ότι αρκετές ασθένειες, όπως η φλεγμονώδης νόσος του εντέρου ή ο διαβήτης τύπου 2, θα μπορούσαν να αυξήσουν την εξάπλωση των μικροπλαστικών στα σώματα των προσβεβλημένων ατόμων, καθιστώντας τα έτσι πιο ευάλωτα στις βλαβερές συνέπειες των μικροπλαστικών.
Περιορίστε την έκθεσή σας;
Δυστυχώς, δεν είναι πλέον πραγματικά δυνατό να αποφύγουμε εντελώς την έκθεση σε μικροπλαστικά. Ωστόσο, μπορούμε να προσπαθήσουμε να προστατεύσουμε κάπως τον εαυτό μας.Το πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνετε είναι προφανώς να περιορίσετε τη χρήση πλαστικών συσκευασιών, ειδικά πλαστικών μιας χρήσης. Είναι καλύτερο να αποφεύγετε τα πλαστικά δοχεία, ιδιαίτερα για μακροχρόνια αποθήκευση τροφίμων, και για καθημερινή χρήση, επιλέξτε μια κεραμική κούπα, ένα μπουκάλι νερού από ανοξείδωτο ατσάλι ή ένα γυάλινο δοχείο, για παράδειγμα.
Δεύτερη συμβουλή: αποφύγετε οπωσδήποτε το φούρνο μικροκυμάτων ή την κατάψυξη τροφίμων σε πλαστικά δοχεία. Οι διακυμάνσεις της θερμοκρασίας ευνοούν την απελευθέρωση μικροπλαστικών.
Σε αυτό το σημείο, ας καταρρίψουμε μια κοινή παρανόηση που κυκλοφορεί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: δεν συνιστάται να πετάτε πλαστικά μπουκάλια που βρίσκονται στο ψυγείο για μια μέρα. Αυτού του είδους οι πληροφορίες δεν είναι μόνο αβάσιμες, αλλά είναι και αντιπαραγωγικές για τη μείωση της πλαστικής ρύπανσης...
Τρίτη συμβουλή: είναι καλύτερο να αντικαταστήσετε τα πλαστικά σκεύη κουζίνας σας με άλλα υλικά (σανίδες κοπής από μπαμπού, ξύλινες ή ανοξείδωτες σπάτουλες κ.λπ.).

Τέλος, αποφύγετε τα υγρά σε πλαστικά μπουκάλια. Όσον αφορά το νερό, ειδικότερα, επιλέξτε νερό βρύσης (περιέχει λιγότερα μικροπλαστικά σωματίδια από το εμφιαλωμένο νερό). Ενώ μπορεί επίσης να περιέχει άλλους ρύπους, από την οπτική γωνία των μικροπλαστικών, η κατανάλωσή του προσφέρει ένα ακόμη πλεονέκτημα: λιγότερο εμφιαλωμένο νερό θα μπορούσε τελικά να σημαίνει λιγότερη παραγωγή πλαστικού. Αυτό σημαίνει ένα πράγμα λιγότερο για τις μελλοντικές γενιές.
Προσαρμογή των κανονισμών
Υπάρχει ακόμη τεράστιος όγκος εργασίας που πρέπει να γίνει για να κατανοηθούν πλήρως οι συνέπειες της μικροπλαστικής ρύπανσης στην υγεία. Δεδομένου του μεγάλου αριθμού των εμπλεκόμενων μορίων και της αδυναμίας εντοπισμού όλων των πιθανών τοξικών επιπτώσεων καθενός από αυτά, μια κρίσιμη πρόκληση θα είναι να πειστούν οι ρυθμιστικές αρχές να αντιμετωπίσουν το ζήτημα.Ενώ η συλλογή δεδομένων είναι σημαντική, είναι ακόμη πιο σημαντικό να χρησιμοποιηθούν αυτά τα δεδομένα για την ανάπτυξη προτύπων. Αυτή η διαδικασία μπορεί να διαρκέσει χρόνια. Επιπλέον, είναι γνωστό ότι συχνά αντιμετωπίζει έντονη άσκηση πίεσης από τη βιομηχανία, ιδίως όταν τα οικονομικά διακυβεύματα είναι τόσο υψηλά: στην Ευρώπη, σύμφωνα με εκτιμήσεις της βιομηχανίας που δημοσιεύθηκαν το 2022, αυτός ο τομέας αντιπροσωπεύει 1,5 εκατομμύριο θέσεις εργασίας, 52.000 εταιρείες και έσοδα άνω των 400 δισεκατομμυρίων ευρώ.
Ωστόσο, τα νέα πρότυπα πρέπει να καθοριστούν αποτελεσματικά. Συγκεκριμένα, πρέπει να ληφθεί μέριμνα ώστε να μην επαναληφθούν τα λάθη που έγιναν με τη δισφαινόλη Α, έναν πλαστικοποιητή του οποίου οι ιδιότητες ενδοκρινικής διαταραχής έχουν αποδειχθεί από επιστήμονες και ο οποίος έχει αντικατασταθεί από άλλα μόρια με παρόμοιες ιδιότητες, αλλά τα οποία δεν έχουν ακόμη αξιολογηθεί από κανονισμούς...

