Για χρόνια, τα social media παρουσιάστηκαν ως η μεγάλη υπόσχεση της ελευθερίας στην επικοινωνία. Μια τεχνολογική εξέλιξη, που υποτίθεται θα πρόσφερε σε όλους φωνή, θα κατέρριπτε τους παλιούς μεσολαβητές και θα άνοιγε έναν χώρο, όπου ο καθένας θα μπορούσε να εκφραστεί χωρίς περιορισμούς. Η εικόνα ήταν απλή, ένα ψηφιακό πεδίο, όπου η επικοινωνία πραγματοποιείται άμεσα, οριζόντια και ελεύθερα.

Αυτή η εικόνα όμως ήταν εξαρχής παραπλανητική.

Τα social media δεν είναι δημόσιος χώρος, δεν αποτελούν ουδέτερα εργαλεία· είναι ιδιωτικές ψηφιακές υποδομές που ανήκουν σε συγκεκριμένες εταιρείες, οι οποίες  στοχεύουν στην συγκέντρωση δεδομένων, την αύξηση του χρόνου παραμονής και τη μετατροπή της ανθρώπινης δραστηριότητας σε οικονομική αξία.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, λοιπόν, είναι ελεγχόμενα.

Η υπόσχεση της «ελευθερίας λόγου» μέσα σε αυτές τις πλατφόρμες βασίζεται σε μια βασική αντίφαση: μπορείς να μιλήσεις, αλλά δεν αποφασίζεις εσύ αν θα ακουστείς. Η ορατότητα δεν είναι αποτέλεσμα μόνο της έκφρασης, αλλά της λειτουργίας συστημάτων που ιεραρχούν, φιλτράρουν και προωθούν περιεχόμενα με βάση κριτήρια, που δεν είναι ούτε διαφανή, ούτε ουδέτερα.

Έτσι, η επικοινωνία παύει να είναι απλώς μια κοινωνική πράξη και μετατρέπεται σε μια διαδικασία που οργανώνεται, κατευθύνεται και αξιοποιείται. Κάθε ανάρτηση, κάθε αντίδραση, κάθε δευτερόλεπτο προσοχής καταγράφεται, αναλύεται και εντάσσεται σε ένα σύστημα, που δεν έχει στόχο την ελευθερία, αλλά τη διαχείριση και την εκμετάλλευση. Από αυτή την οπτική, το ζήτημα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης δεν είναι αν χρησιμοποιούνται «σωστά» ή «λάθος». Δεν είναι θέμα ατομικής ευθύνης ή κακής χρήσης. Είναι ζήτημα δομής και εξουσίας.

Γιατί όταν ο χώρος της επικοινωνίας ανήκει, ελέγχεται και οργανώνεται από ιδιωτικά συμφέροντα, τότε η επικοινωνία παύει να είναι ελεύθερη. Γίνεται πεδίο ελέγχου. Και αυτό οδηγεί σε ένα βασικό ερώτημα, που διατρέχει όλη τη σύγχρονη ψηφιακή πραγματικότητα: ποιος ελέγχει τον χώρο μέσα στον οποίο μιλάμε και ποιοι είναι οι όροι διάθεσης της «ελεύθερης» πρόσβασης;

Η ιστορία των social media – Από την επικοινωνία στον έλεγχο

Τα Μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ξεκινώντας από απλές πλατφόρμες που εξυπηρετούσαν την επικοινωνία μεταξύ φίλων και γνωστών, εξελίχθηκαν σε πανίσχυρα εργαλεία επιρροής της κοινωνίας, της πολιτικής και της οικονομίας, αλλά και του πολιτισμού.

Το πρώτο μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στάλθηκε το 1971 από τον Ρέι Τόμλινσον στον εαυτό του. Πολλά χρόνια αργότερα, το 1985, άρχισαν να δημιουργούνται οι πρώτες Online κοινότητες συνομιλιών, τα γνωστά Chat Rooms.

Στη συνέχεια δημιουργήθηκαν διάφορες πλατφόρμες ανταλλαγής μηνυμάτων παλαιών συμμαθητών, συναδέλφων, φίλων κλπ. Η εμφάνιση των social media δεν ήταν ένα ουδέτερο τεχνολογικό γεγονός. Δεν προέκυψαν απλώς ως εργαλεία επικοινωνίας που εξελίχθηκαν με τον χρόνο. Εξ αρχής εντάσσονται μέσα σε ένα συγκεκριμένο οικονομικό και τεχνολογικό πλαίσιο, το οποίο καθόρισε και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν. Η διαδρομή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ξεκινά με πιο συστηματικό και οργανωμένο τρόπο κατά τη δεκαετία του 1990, όταν πρωτοεμφανίζονται οι πρώτες

διαδικτυακές κοινότητες, όπως τα φόρουμ και τα δίκτυα ανταλλαγής μηνυμάτων. Κατά τη διάρκεια των επόμενων δεκαετιών, με την ανάπτυξη του Διαδικτύου και της τεχνολογίας γενικότερα, οι πλατφόρμες αυτές εξελίχθηκαν, προσφέροντας νέες δυνατότητες, όπως η δημιουργία περιεχομένου, η δικτύωση σε παγκόσμια κλίμακα και η ενσωμάτωση πολυμέσων.

Το 2002 εμφανίζεται το LinkedIn, μία πλατφόρμα επαγγελματικής κοινωνικής δικτύωσης, ενώ το 2003 το Skype, η πρώτη πλατφόρμα που προσέφερε πλέον κλήσεις από και προς όλο τον κόσμο. Επέτρεπε, επίσης, την ανταλλαγή μηνυμάτων αρχείων ακόμα και βιντεοκλήσεων. Το 2004 ο Mark Zuckerberg ιδρύει το Facebook, στο οποίο αρχικά πρόσβαση είχαν μόνο οι φοιτητές συγκεκριμένου πανεπιστημίου (του Harvard)· στη συνέχεια επεκτάθηκε και σε άλλα πανεπιστήμια της ελίτ των ΗΠΑ για να καταστεί μαζικά προσβάσιμο αρκετά αργότερα, στις 26 Σεπτεμβρίου του 2006. Το Youtube, η γνωστή πλατφόρμα αναπαραγωγής ψηφιακών βίντεο, τραγουδιών και ταινιών ιδρύθηκε το 2005, ενώ ένα χρόνο μετά, το 2006, ιδρύθηκε και το Τwitter, ένας ιστοχώρος δικτύωσης που επέτρεπε τότε στους χρήστες του να στέλνουν και να διαβάζουν σύντομα μηνύματα μόλις 280 χαρακτήρων.

Το 2009, δημιουργείται το WhatsΑpp στο οποίο επιτρεπόταν η ανταλλαγή μηνυμάτων μόνο μέσω Smart Phone, ενώ το Viber που ιδρύθηκε ένα χρόνο μετά ήταν επίσης μία πλατφόρμα ανταλλαγής μηνυμάτων διαθέσιμη τόσο για κινητά όσο και για υπολογιστές, ενώ την ίδια χρονιά δημιουργείται και το Instagram. Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, πλατφόρμες, όπως το MySpace και λίγο αργότερα το Facebook, εμφανίστηκαν ως χώροι κοινωνικής σύνδεσης. Η βασική τους λειτουργία αφορούσε την δημιουργία προφίλ, επικοινωνία με φίλους και την ανταλλαγή περιεχομένου, που βασίζεται στην λογική της δικτύωσης. Όμως ήδη από αυτό το στάδιο, άρχισε να διαμορφώνεται κάτι πιο βαθύ, η συγκέντρωση προσωπικών δεδομένων σε μαζική κλίμακα.

Η καθοριστική τομή δεν ήταν η δυνατότητα επικοινωνίας, αλλά η κατανόηση ότι αυτή η επικοινωνία μπορεί να καταγραφεί, να αναλυθεί και να αξιοποιηθεί οικονομικά.

Με την εξέλιξη των πλατφορμών, η απλή δικτύωση μετατράπηκε σε ένα πολύ πιο σύνθετο σύστημα. Η εισαγωγή του «news feed», των likes, των αλγοριθμικών προτάσεων και αργότερα των συνεχών ροών περιεχομένου (infinite scroll) άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο οι χρήστες αλληλεπιδρούν. Η επικοινωνία έπαψε να είναι απλώς ανταλλαγή μεταξύ ανθρώπων και έγινε ροή περιεχομένου, που οργανώνεται κεντρικά.

Σε αυτό το σημείο εμφανίζεται και η πραγματική φύση των social media: δεν είναι απλώς δίκτυα, αλλά πλατφόρμες. Δηλαδή υποδομές, που δεν φιλοξενούν, απλώς, την επικοινωνία αλλά την οργανώνουν, την ιεραρχούν και την κατευθύνουν.

Αυτό σημαίνει ότι η εξέλιξη των social media δεν είναι μετάβαση από το «απλό» στο «πιο σύνθετο». Είναι μετάβαση από την επικοινωνία, στον έλεγχο της επικοινωνίας.

Καθώς οι πλατφόρμες μεγάλωναν, συγκέντρωναν ολοένα και περισσότερη πληροφορία για τους χρήστες: τι βλέπουν, τι τους ενδιαφέρει, πώς αντιδρούν, πόσο χρόνο μένουν σε κάθε περιεχόμενο. Αυτά τα δεδομένα δεν παρέμειναν ουδέτερα, αλλά μετατράπηκαν σε εργαλείο πρόβλεψης και επηρεασμού της συμπεριφοράς.

Έτσι, η ιστορία των social media είναι ταυτόχρονα και ιστορία συγκέντρωσης ισχύος.

Λίγες εταιρείες απέκτησαν τη δυνατότητα να διαχειρίζονται τεράστιες ροές πληροφορίας, να επηρεάζουν τι γίνεται ορατό και τι όχι, να καθορίζουν τους όρους μέσα στους οποίους πραγματοποιείται η επικοινωνία. Ο ψηφιακός χώρος, που παρουσιάστηκε ως ανοιχτός και ελεύθερος, εξελίχθηκε σε ένα πεδίο όπου η πρόσβαση και η ορατότητα ελέγχονται.

Από αυτή την οπτική, η εξέλιξη των social media δεν είναι απλώς τεχνολογική, είναι πολιτική. Δεν πρόκειται για εργαλεία που «χρησιμοποιούνται», αλλά για συστήματα που διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι επικοινωνούν, ενημερώνονται και αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα.

Ο εγκέφαλος και ο εθισμός – Ο σχεδιασμός της εξάρτησης

Η συζήτηση γύρω από τα social media συχνά παρουσιάζεται με όρους «κακής χρήσης». Λέγεται ότι ο εθισμός προκύπτει, επειδή οι άνθρωποι δεν έχουν αυτοέλεγχο, επειδή περνούν πολύ χρόνο μπροστά στην οθόνη, ή επειδή δεν ξέρουν να χρησιμοποιούν σωστά την τεχνολογία. Αυτή η προσέγγιση, όμως, μεταθέτει την ευθύνη στον χρήστη και αποκρύπτει κάτι πιο ουσιαστικό, ο εθισμός δεν είναι παρενέργεια είναι το ζητούμενο.

Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης δεν λειτουργούν τυχαία. Έχουν δομηθεί πάνω σε μηχανισμούς που εκμεταλλεύονται βασικές λειτουργίες του ανθρώπινου εγκεφάλου, και κυρίως το σύστημα ανταμοιβής. Κάθε ειδοποίηση, κάθε like, κάθε νέα ανάρτηση ενεργοποιεί μικρές εκρήξεις προσδοκίας και ικανοποίησης. Αυτές οι επαναλαμβανόμενες μικρές ανταμοιβές δημιουργούν έναν κύκλο, που ωθεί τον χρήστη να επιστρέφει ξανά και ξανά. Το κρίσιμο στοιχείο εδώ δεν είναι απλώς η ευχαρίστηση, αλλά η αβεβαιότητα. Ο χρήστης δεν ξέρει πότε θα εμφανιστεί κάτι «ενδιαφέρον». Αυτή η απρόβλεπτη ροή –το ατελείωτο scroll, οι συνεχείς ειδοποιήσεις– δημιουργεί μια κατάσταση αναμονής, που κρατά τον εγκέφαλο σε συνεχή εγρήγορση. Δεν πρόκειται, λοιπόν, με αυτούς τους όρους για απλή χρήση αλλά για μια προσκόλληση.

Αυτός ο μηχανισμός δεν είναι τυχαίος. Είναι το αποτέλεσμα ενός σχεδιασμού που έχει έναν σαφή στόχο: να μεγιστοποιήσει τον χρόνο παραμονής του χρήστη στην πλατφόρμα. Όσο περισσότερο μένει, τόσο περισσότερα δεδομένα παράγει. Και όσο περισσότερα δεδομένα παράγει, τόσο μεγαλύτερη αξία δημιουργείται.

Από αυτή την οπτική, ο εγκέφαλος δεν είναι απλώς «επηρεασμένος», αλλά  ενσωματωμένος μέσα σε ένα σύστημα εκμετάλλευσης. Η εξάρτηση που δημιουργείται δεν μοιάζει απαραίτητα με τις παραδοσιακές μορφές εθισμού. Δεν έχει πάντα εμφανή σωματικά συμπτώματα. Είναι πιο ήπια, πιο διάχυτη, αλλά και πιο σταθερή. Ενσωματώνεται στην καθημερινότητα. Ο χρήστης δεν αισθάνεται ότι «χάνει τον έλεγχο», αισθάνεται ότι συμμετέχει. Και εδώ βρίσκεται η ουσία, η εξάρτηση λειτουργεί καλύτερα, όταν δεν αναγνωρίζεται ως τέτοια.

Όταν το άνοιγμα της εφαρμογής γίνεται συνήθεια, όταν η ανάγκη για έλεγχο ειδοποιήσεων γίνεται αυτονόητη, όταν η απουσία δραστηριότητας δημιουργεί αίσθηση κενού, τότε η εξάρτηση δεν επιβάλλεται, αλλά εσωτερικεύεται.

Από αναρχικής σκοπιάς, αυτός ο μηχανισμός δεν είναι απλώς ψυχολογικός. Είναι μορφή εξουσίας που δεν λειτουργεί μέσω άμεσης επιβολής, αλλά μέσω διαμόρφωσης της συμπεριφοράς, καθώς ο χρήστης επιστρέφει μόνος του.

Και αυτή είναι ίσως η πιο αποτελεσματική μορφή ελέγχου, εκείνη που δεν βιώνεται ως έλεγχος.

Ψυχολογικός και κοινωνικός αντίκτυπος – Η φθορά του εαυτού και των σχέσεων

Οι επιπτώσεις των social media συχνά περιγράφονται με όρους ατομικούς: προσωπικό άγχος, ανασφάλεια, χαμηλή αυτοεκτίμηση, απομόνωση. Παρουσιάζονται ως προβλήματα που σχετίζονται με τον τρόπο που χρησιμοποιεί ο καθένας τις πλατφόρμες. Όμως αυτή η προσέγγιση απομονώνει το αποτέλεσμα από την αιτία.

Οι ψυχολογικές και κοινωνικές επιπτώσεις δεν είναι τυχαίες, είναι συνδεδεμένες με τον τρόπο λειτουργίας των ίδιων των πλατφορμών. Σε ατομικό επίπεδο, η συνεχής έκθεση σε επιλεγμένες εικόνες ζωής δημιουργεί ένα περιβάλλον σύγκρισης. Οι χρήστες δεν βλέπουν την καθημερινότητα των άλλων, αλλά μια επιμελημένη εκδοχή της. Επιτυχίες, στιγμές χαράς, εικόνες ευτυχίας παρουσιάζονται ως κανονικότητα. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η πραγματική εμπειρία του ατόμου αρχίζει να φαίνεται ανεπαρκής.

Η σύγκριση αυτή δεν είναι ουδέτερη, παράγει πίεση κατασκευάζει την ανάγκη για επιβεβαίωση. Τα likes, τα σχόλια, η ανταπόκριση των άλλων μετατρέπονται σε μέτρο αξίας. Η αυτοεκτίμηση αρχίζει να εξαρτάται από εξωτερικούς δείκτες, που καθορίζονται από το σύστημα της πλατφόρμας.

Ταυτόχρονα, η συνεχής ροή περιεχομένου δεν αφήνει χώρο για σταθερότητα. Η προσοχή διασπάται, η συγκέντρωση μειώνεται και η εμπειρία γίνεται αποσπασματική. Ο χρήστης μετακινείται διαρκώς από εικόνα σε εικόνα, από πληροφορία σε πληροφορία, χωρίς χρόνο για επεξεργασία. Αυτό δημιουργεί μια μορφή μόνιμης υπερδιέγερσης που οδηγεί σε κόπωση και εσωτερική ένταση.

Σε κοινωνικό επίπεδο, οι αλλαγές είναι εξίσου βαθιές.

Οι σχέσεις μετασχηματίζονται. Η επικοινωνία γίνεται πιο γρήγορη, πιο επιφανειακή και πιο εξαρτημένη από το περιβάλλον της πλατφόρμας. Η παρουσία αντικαθίσταται από τη διαρκή συνδεσιμότητα, αλλά αυτή η συνδεσιμότητα δεν σημαίνει απαραίτητα και ουσιαστική σχέση. Η έννοια της κοινότητας αποδυναμώνεται. Οι άνθρωποι δεν συγκροτούνται πια γύρω από κοινές εμπειρίες και φυσική παρουσία, αλλά γύρω από περιεχόμενο. Οι σχέσεις γίνονται ορατές, μετρήσιμες, αλλά ταυτόχρονα πιο εύθραυστες. Η κοινωνικότητα μετατρέπεται σε δίκτυο επαφών, όχι σε πραγματική συνύπαρξη. Αυτό οδηγεί σε μια παράδοξη κατάσταση, όσο αυξάνεται η ψηφιακή επικοινωνία, τόσο ενισχύεται το αίσθημα απομόνωσης.

Από αναρχικής σκοπιάς, αυτή η εξέλιξη δεν είναι απλώς κοινωνική αλλαγή, αλλά  αποδυνάμωση της συλλογικότητας. Όταν οι σχέσεις γίνονται επιφανειακές και μεσολαβημένες, μειώνεται η δυνατότητα δημιουργίας πραγματικών δεσμών, εμπιστοσύνης και κοινής δράσης. Οι άνθρωποι δεν παύουν να επικοινωνούν, αλλά η μορφή της επικοινωνίας αλλάζει με τρόπο που δυσκολεύει τη συγκρότηση κοινότητας.

Η οικονομία της προσοχής – Η εκμετάλλευση χωρίς εργοστάσιο

Για να κατανοήσει κάποιος πραγματικά τον ρόλο των social media, πρέπει να δει τι παράγεται μέσα σε αυτά, καθώς πίσω από την επικοινωνιακή εικόνα λειτουργεί ένας μηχανισμός παραγωγής αξίας. Στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, ο χρήστης δεν είναι ο πελάτης, είναι το προϊόν.

Αυτό που πωλείται δεν είναι η εφαρμογή, αλλά η προσοχή του χρήστη. Ο χρόνος που περνά μπροστά στην οθόνη, οι αντιδράσεις του, οι επιλογές του, τα ενδιαφέροντά του – όλα αυτά μετατρέπονται σε δεδομένα. Και αυτά τα δεδομένα αποτελούν τη βασική πρώτη ύλη μιας οικονομίας, που βασίζεται στην πρόβλεψη και την κατεύθυνση της συμπεριφοράς.

Η λογική είναι απλή, όσο περισσότερο χρόνο παραμένει ο χρήστης στην πλατφόρμα, τόσο περισσότερη αξία παράγεται. Γι’ αυτό και όλος ο σχεδιασμός –από τα notifications μέχρι το infinite scroll– στοχεύει σε ένα πράγμα, να κρατήσει την προσοχή δεσμευμένη. Από αυτή την οπτική, η δραστηριότητα του χρήστη δεν είναι απλώς χρήση, είναι εργασία, η οποία όμως δεν αναγνωρίζεται ως τέτοια, δεν πληρώνεται και δεν γίνεται αντιληπτή. Ο χρήστης παράγει δεδομένα, περιεχόμενο και αλληλεπίδραση, αλλά δεν ελέγχει ούτε το προϊόν ούτε την αξία που παράγεται από αυτό. Η αξία αυτή συγκεντρώνεται από τις πλατφόρμες.

Εδώ εμφανίζεται μια νέα μορφή εκμετάλλευσης.

Δεν υπάρχει εργοστάσιο, δεν υπάρχει φυσικός χώρος εργασίας, δεν υπάρχει άμεση επιβολή. Υπάρχει, όμως, συνεχής παραγωγή αξίας μέσα από την καθημερινή δραστηριότητα. Η επικοινωνία, η έκφραση και η κοινωνική αλληλεπίδραση εντάσσονται σε μια διαδικασία, που αποφέρει κέρδος σε τρίτους.

Αυτό σημαίνει ότι η ανθρώπινη εμπειρία μετατρέπεται σε πόρο.

Δεν αξιοποιείται μόνο ο χρόνος του χρήστη, αλλά και οι επιθυμίες του, οι συνήθειές του, οι σχέσεις του. Όλα γίνονται αντικείμενο καταγραφής και αξιοποίησης. Η προσοχή δεν είναι απλώς μια λειτουργία του εγκεφάλου, είναι πεδίο εκμετάλλευσης.

Αυτός ο μηχανισμός δεν είναι απλώς οικονομικός, είναι μορφή εξουσίας. Γιατί όποιος ελέγχει την προσοχή, μπορεί να επηρεάσει τη σκέψη, τη συμπεριφορά και τελικά την ίδια την αντίληψη της πραγματικότητας. Η εκμετάλλευση δεν περιορίζεται στην παραγωγή αξίας, επεκτείνεται στη διαμόρφωση του τρόπου με τον οποίο οι άνθρωποι βλέπουν τον κόσμο. Έτσι, η οικονομία της προσοχής δεν είναι απλώς ένα επιχειρηματικό μοντέλο, είναι το θεμέλιο πάνω στο οποίο χτίζεται μια νέα μορφή ελέγχου. Μια μορφή που δεν επιβάλλεται απευθείας, αλλά λειτουργεί μέσα από την ίδια τη συμμετοχή του χρήστη.

Ο αλγόριθμος ως μορφή εξουσίας – Η αόρατη ιεραρχία

Στην επιφάνεια, τα social media εμφανίζονται ως ψηφιακοί χώροι όπου ο καθένας μπορεί να δημοσιεύσει ό,τι θέλει. Η εντύπωση είναι, ότι η επικοινωνία ρέει ελεύθερα και ότι η ορατότητα ενός περιεχομένου εξαρτάται από το ενδιαφέρον που προκαλεί στους άλλους χρήστες.

Στην πραγματικότητα, όμως, τίποτα από αυτά δεν είναι ουδέτερο.

Αυτό που βλέπει ο κάθε χρήστης δεν είναι το σύνολο των διαθέσιμων πληροφοριών, αλλά ένα επιλεγμένο κομμάτι τους. Αυτή η επιλογή δεν γίνεται τυχαία, αντίθετα καθορίζεται από αλγοριθμικά συστήματα που οργανώνουν, ιεραρχούν και φιλτράρουν το περιεχόμενο. Ο αλγόριθμος δεν είναι απλώς τεχνικό εργαλείο, αλλά ένας μηχανισμός που αποφασίζει ποια ανάρτηση θα εμφανιστεί, ποια θα εξαφανιστεί, ποια θα διαδοθεί και ποια θα παραμείνει αόρατη. Με αυτόν τον τρόπο, καθορίζει όχι μόνο τι βλέπει ο χρήστης, αλλά και τι θεωρεί σημαντικό, τι αντιλαμβάνεται ως πραγματικότητα. Η εξουσία αυτή είναι ιδιαίτερη γιατί δεν είναι ορατή.

Δεν εμφανίζεται ως απαγόρευση ή λογοκρισία με την κλασική έννοια. Δεν λέει «αυτό δεν επιτρέπεται». Αντίθετα, λειτουργεί μέσα από την ιεράρχηση. Κάποια πράγματα προωθούνται, άλλα θάβονται. Η πληροφορία δεν εξαφανίζεται απαραίτητα, απλώς γίνεται μη ορατή. Έτσι δημιουργείται μια αόρατη ιεραρχία.

Οι χρήστες έχουν την αίσθηση ότι κινούνται ελεύθερα μέσα σε ένα ανοιχτό περιβάλλον, ενώ στην πραγματικότητα κινούνται μέσα σε ένα πεδίο, που έχει ήδη διαμορφωθεί. Οι επιλογές που κάνουν βασίζονται σε επιλογές που έχουν προηγηθεί χωρίς τη δική τους συμμετοχή. Αυτό σημαίνει ότι η εξουσία δεν χρειάζεται να επιβληθεί άμεσα, αρκεί να οργανώσει το πεδίο μέσα στο οποίο λαμβάνονται οι αποφάσεις. Ο αλγόριθμος δεν επιβάλλει τι θα σκεφτείς, αλλά επηρεάζει τι θα δεις και αυτό είναι αρκετό. Γιατί όταν ελέγχεται η πρόσβαση στην πληροφορία, ελέγχεται έμμεσα και η δυνατότητα κατανόησης του κόσμου.

Ταυτόχρονα, ο τρόπος λειτουργίας αυτών των συστημάτων παραμένει αδιαφανής. Οι χρήστες δεν γνωρίζουν τα κριτήρια με τα οποία προβάλλεται το περιεχόμενο. Δεν έχουν έλεγχο πάνω στον τρόπο που οργανώνεται η εμπειρία τους. Έτσι, ο αλγόριθμος γίνεται κάτι περισσότερο από εργαλείο διαχείρισης πληροφορίας. Γίνεται μηχανισμός που διαμορφώνει την ορατότητα, την προσοχή και τελικά την ίδια τη δημόσια σφαίρα.

Και αυτό οδηγεί σε μια κρίσιμη διαπίστωση: η περιλάλητη ελευθερία έκφρασης δεν εξαρτάται μόνο από το αν μπορείς να μιλήσεις, αλλά από το αν αυτό που λες μπορεί να γίνει ορατό.

Η εμπορευματοποίηση της κοινωνικής ζωής – Όταν η ζωή γίνεται περιεχόμενο

Η συζήτηση για τα social media συχνά περιορίζεται στα δεδομένα: ποια συλλέγονται, πώς χρησιμοποιούνται, ποιος έχει πρόσβαση.

Όμως αυτό που συμβαίνει είναι βαθύτερο. Οι πλατφόρμες δεν εμπορευματοποιούν μόνο δεδομένα. Εμπορευματοποιούν την ίδια την κοινωνική ζωή. Κάθε στιγμή που καταγράφεται, κάθε φωτογραφία που ανεβαίνει, κάθε σκέψη που δημοσιεύεται μετατρέπεται σε περιεχόμενο. Και αυτό το περιεχόμενο δεν είναι απλώς έκφραση, είναι υλικό που εντάσσεται σε μια διαδικασία παραγωγής αξίας.

Η καθημερινότητα παύει να είναι απλώς βιωμένη εμπειρία, γίνεται κάτι που καταγράφεται, παρουσιάζεται και αξιολογείται. Η σχέση με τον εαυτό και τους άλλους αλλάζει. Οι άνθρωποι δεν βιώνουν μόνο τη στιγμή. Την προετοιμάζουν, τη διαμορφώνουν και τη σκέφτονται ως κάτι που θα προβληθεί. Η εμπειρία μετατρέπεται σε εικόνα, η εικόνα σε περιεχόμενο και το περιεχόμενο σε στοιχείο μιας οικονομίας που λειτουργεί συνεχώς.

Έτσι, η ζωή αρχίζει να οργανώνεται γύρω από την ορατότητα.

Αυτό που δεν καταγράφεται, μοιάζει να μην υπάρχει. Αυτό που δεν προκαλεί αντίδραση, μοιάζει να μην έχει αξία. Η εμπειρία χάνει την αυτονομία της και συνδέεται με το πώς εμφανίζεται μέσα στο ψηφιακό περιβάλλον, η κοινωνική σχέση παύει να είναι άμεση, μεσολαβείται.

Δεν είναι πλέον μόνο σχέση μεταξύ ανθρώπων. Είναι σχέση που περνά μέσα από μια πλατφόρμα, που οργανώνεται με βάση κανόνες οι οποίοι δεν καθορίζονται από αυτούς που συμμετέχουν, αλλά από αυτούς που ελέγχουν το σύστημα.

Η φιλία, η επικοινωνία, ακόμη και η επιθυμία, εντάσσονται σε ένα περιβάλλον όπου μπορούν να καταγραφούν, να μετρηθούν και να αξιοποιηθούν. Οι ανθρώπινες σχέσεις μετατρέπονται σε δεδομένα, και τα δεδομένα σε κέρδος. Αυτό σημαίνει ότι η εκμετάλλευση δεν περιορίζεται στην εργασία ή στον χρόνο, αλλά επεκτείνεται στην ίδια τη ζωή. Δεν αξιοποιείται μόνο αυτό που κάνεις, αλλά αυτό που είσαι, αυτό που αισθάνεσαι, αυτό που μοιράζεσαι.

Κράτος και πλατφόρμες – Η συγκέντρωση της ψηφιακής εξουσίας

Η δημόσια συζήτηση γύρω από τα social media παρουσιάζει συχνά το κράτος ως τον παράγοντα που έρχεται να περιορίσει την ισχύ των πλατφορμών. Η ρύθμιση εμφανίζεται ως προστασία από την παραπληροφόρηση, από τον εθισμό, από την κακοποίηση της πληροφορίας. Η εικόνα είναι αυτή μιας εξουσίας που προσπαθεί να βάλει όρια σε μια άλλη εξουσία. Αυτή η εικόνα όμως είναι παραπλανητική.

Το κράτος δεν στέκεται απέναντι στις πλατφόρμες. Συνδέεται μαζί τους.

Οι μεγάλες ψηφιακές εταιρείες συγκεντρώνουν τεράστιες ποσότητες δεδομένων για τη συμπεριφορά, τις συνήθειες και τις σχέσεις των χρηστών. Αυτή η πληροφορία δεν είναι χρήσιμη μόνο για εμπορικούς σκοπούς, είναι πολύτιμη και για τον έλεγχο, την επιτήρηση και τη διαχείριση πληθυσμών.

Έτσι διαμορφώνεται μια σχέση συνεργασίας. Από τη μία πλευρά, οι πλατφόρμες παρέχουν την τεχνολογική υποδομή και τη συσσώρευση δεδομένων, από την άλλη, το κράτος παρέχει το νομικό πλαίσιο που νομιμοποιεί και ενισχύει τη λειτουργία τους.

Η ρύθμιση δεν καταργεί το μοντέλο. Το οργανώνει.

Οι νόμοι που εισάγονται στο όνομα της «ασφάλειας» ή της «προστασίας» δεν αμφισβητούν τη βασική δομή των social media. Δεν αλλάζουν το γεγονός ότι η επικοινωνία ελέγχεται από ιδιωτικές πλατφόρμες. Αντίθετα, συχνά ενισχύουν τη δυνατότητα παρέμβασης πάνω στο περιεχόμενο και τη ροή της πληροφορίας.

Η επιτήρηση δεν επιβάλλεται μόνο από το κράτος. Ασκείται μέσα από ένα δίκτυο σχέσεων, όπου το κράτος και οι πλατφόρμες λειτουργούν συμπληρωματικά, γεγονός που σημαίνει ότι η εξουσία δεν είναι ενιαία, αλλά διαχέεται. Δεν βρίσκεται μόνο σε έναν θεσμό. Βρίσκεται σε ένα πλέγμα που συνδέει Τεχνολογία, Κεφάλαιο, Κρατική εξουσία. Αυτό το πλέγμα συγκεντρώνει τη δυνατότητα να επηρεάζει, όχι μόνο τι λέγεται, αλλά και τι θεωρείται αποδεκτό, τι προβάλλεται, τι αποκρύπτεται.

Έτσι, η συζήτηση για τη «ρύθμιση» μετατοπίζεται σε ένα βολικό για την εξουσία πεδίο. Δεν αφορά το αν θα περιοριστεί η εξουσία, αλλά το ποιος θα τη διαχειρίζεται. Μ’ άλλα λόγια, η συγκέντρωση της ψηφιακής επικοινωνίας σε λίγες πλατφόρμες, σε συνδυασμό με την παρέμβαση του κράτους, όχι μόνο δεν μειώνει τον έλεγχο αλλά τον καθιστά πιο σταθερό και πιο οργανωμένο.

Λούπους

Δημοσιεύθηκε στην ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ, φ.269, Απρίλιος 2026

πηγη:https://anarchypress.wordpress.com